નાનાજી કાલિદાસ મહેતા કોણ છે? આર્થિક સંકટમાં ગુજરાત સરકારને ઉધાર નાણાં આપ્યા, જુહી ચાવલા સાથે ખાસ સંબંધ

અભિનેત્રી અને બિઝનેસ વુમન જુહી ચાવલાની ગણતરી બોલિવૂડની સૌથી ધનિક હસ્તીઓમાં થાય છે. હુરુન રિચ લિસ્ટ અનુસાર જુહી ચાવલા અંદાજિત નેટવર્થ 7,790 કરોડ રૂપિયા છે. તો તેમના પતિ જય મહેતાનું બિઝનેસ સામ્રાજ્ય લગભગ 17,500 કરોડ રૂપિયાનું માનવામાં આવે છે. અવારનવાર તેમની સંપત્તિની ચર્ચા તેમની આઇપીએલની ટીમ કોલકાતા નાઈટ રાઈડર્સ સાથે જોડીને કરવામાં આવે છે, તેમા તેમની હિસ્સેદારી છે.

મહેતા પરિવારની સંપત્તિની કહાણી ઘણી જૂની છે અને તેના મૂળ 100 વર્ષથી વધુ જૂના છે. તેમાં ગુજરાતના ઈતિહાસનો એક મહત્વપૂર્ણ અધ્યાય સમાયેલું છે. બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે એક સમય હતો જ્યારે ગુજરાત સરકારે જય મહેતાના દાદા અને પ્રખ્યાત ઉદ્યોગપતિ નાનાજી કાલિદાસ મહેતા પાસે ગંભીર આર્થિક સંકટ દરમિયાન આર્થિક મદદ માંગી હતી.

જ્યારે જુહીના સાસુ-સસરાએ ગુજરાત સરકારને પૈસા ઉધાર આપ્યા હતા

1960 માં તત્કાલીન દ્વિભાષી બોમ્બે રાજ્યને સત્તાવાર રીતે બે રાજ્યો, મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતમાં વહેંચવામાં આવ્યું હતું. રાજકીય દ્રષ્ટિએ આ એક ઐતિહાસિક નિર્ણય હતો, પરંતુ નવા અસ્તિત્વમાં આવેલા ગુજરાત સામે આર્થિક અને વહીવટી પડકારોનો પહાડ હતો. ઘણાં મોટાં ઔદ્યોગિક અને નાણાકીય કેન્દ્રો મહારાષ્ટ્રના ભાગમાં સ્થળાંતર થયાં અને ગુજરાતને લગભગ શૂન્યમાંથી તેનો આર્થિક પાયો બાંધવાની ફરજ પડી હતી.

લોહાણા ઇન્ટરનેશનલ બિઝનેસ ફોરમના ચેરમેન અને ઉદ્યોગપતિ સતિષભાઈ વિઠલાનીના જણાવ્યા અનુસાર, રાજ્યની રચનાના શરૂઆતના વર્ષોમાં ગુજરાત સરકાર ગંભીર આર્થિક સંકટનો સામનો કરી રહી હતી. સ્થિતિ એવી હતી કે સરકારી કર્મચારીઓને પગાર ચૂકવવામાં મુશ્કેલી પડતી હતી.

સાગર કથરોટિયાના પોડકાસ્ટ પર બોલતા વિઠલાનીએ કહ્યું હતું કે, ‘નાનાજી કાલિદાસ મહેતા મૂળ પોરબંદરના હતા. તેમણે જીવનમાં ઘણી મુશ્કેલીઓનો સામનો કર્યો હતો. બાદમાં તેઓ યુગાન્ડા પહોંચ્યા અને ત્યાં ખાંડની મિલો સહિત ઘણા મોટા વ્યવસાયો સ્થાપીને એક વિશાળ વ્યાપારી સામ્રાજ્યનું ઉભું કર્યુ હતું.

ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર અલગ થયા બાદ ગુજરાત સરકારને શરૂઆતમાં આર્થિક સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ચુકવણીની કટોકટી હતી અને અમારી જાણ મુજબ સરકારે તેની આર્થિક જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે નાનજી કાલિદાસ મહેતા પાસેથી લોન લીધી હતી. તે એક મોટી વાત હતી. આજે નાનજી કાલિદાસ મહેતા દ્વારા શરૂ કરાયેલ બિઝનેસ જય મહેતા સહિત પરિવારની આગામી પેઢીઓ સંભાળી રહી છે. આ વ્યવસાય ખાંડ અને સિમેન્ટથી લઈને હોસ્પિટાલિટી, રિયલ એસ્ટેટ, સ્પોર્ટ્સ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુધીના ઘણા ક્ષેત્રોમાં ફેલાયેલો છે.

નાનાજી કાલિદાસ મહેતાનો પોરબંદરમાં જન્મ

જુહી ચાવલાના દાદા સસરા નાનાજી કાલિદાસ મહેતાનો જન્મ પોરબંદરમાં થયો હતો. 1900ના દાયકાની શરૂઆતમાં 13 વર્ષની ઉંમરે તે દરિયાઇ માર્ગે પૂર્વ આફ્રિકા પહોંચ્યા હતા. જ્યારે તે કેન્યાના મોમ્બાસા પહોંચ્યો ત્યારે તેમની પાસે ન તો મોટી મૂડી હતી કે ન તો કોઈ ખાસ સાધન હતું, પરંતુ તેમનામાં આગળ વધવાનો જુસ્સો હતો અને સખત મહેનત કરવાનો જુસ્સો હતો. શરૂઆતમાં, તેમણે દુકાનોમાં નાના-નાની નોકરીઓ કરી, લોકો માટે માલ પહોંચાડ્યો અને વેપારની મૂળભૂત બાબતો શીખી હતી.

સમય જતાં તેઓએ કાપડ, અનાજ અને રોજિંદા વસ્તુઓનો વેપાર કરવાનું શરૂ કર્યું. તેમની વ્યવસાયિક કુશળતા ટૂંક સમયમાં જ તેમને પૂર્વ આફ્રિકા, ખાસ કરીને યુગાન્ડા લઈ ગઈ, જે તે સમયે ‘આફ્રિકાનું મોતી’ તરીકે ઓળખાતું હતું. 1920 ના દાયકા સુધીમાં તેમણે ખેતીમાં રોકાણ કરવાનું શરૂ કર્યું. એક હિંમતવાન પગલા સ્વરૂપે તેમણે યુગાન્ડાના લુગાઝીમાં જમીન ખરીદી, જે તે સમયે મોટે ભાગે કાદવ વાળી અને અવિકસિત હતી. ત્યાં તેમણે શેરડીની ખેતી શરૂ કરી. તે એક જોખમી દાવ હતો. ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પાયેથી ઉભું કરવાનું હતું, મોટા પ્રમાણમાં જમીનને વિકસિત કરવાની જરૂર હતી.

પરંતુ નાનાજીની વિચારસરણી માત્ર વ્યવસાય પૂરતી મર્યાદિત નહોતી. તે સમગ્ર વેલ્યૂ ચેઇનને નિયંત્રિત કરવા માંગતા હતા. ખેતીથી લઈને પ્રોસેસિંગ અને વિતરણ સુધી. 1930માં તેમણે ‘યુગાન્ડા સુગર ફેક્ટરી લિમિટેડ’ની સ્થાપના કરી, જેણે પૂર્વ આફ્રિકાના સૌથી મોટા ઔદ્યોગિક જૂથોમાંના એકનો પાયો નાખ્યો. પછીના કેટલાક દાયકાઓમાં, તેમનો વ્યવસાય ઝડપથી ખેતી, ખાંડ બનાવવા, સિમેન્ટ, પેકેજિંગ, કાપડ, ફાઇનાન્સ, વીમા, સ્થાવર મિલકત, ઊર્જા અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સહિતના ઘણા ક્ષેત્રોમાં ઝડપથી વિસ્તર્યો.

જેમ જેમ વિદેશમાં તેમની સફળતા વધતી ગઈ, નાનજીએ ભારતમાં પણ જંગી રોકાણ કર્યું. 1920ના દાયકાના અંતમાં, તેમણે પોરબંદરમાં ટેક્સટાઇલ મિલ બનાવવાનું શરૂ કર્યું, જ્યારે તેનો નિકાસ વેપાર આફ્રિકા અને એશિયામાં ફેલાયો હતો. તેમની વધતી જતી સફળતા તેમના ઘરે બાંધવામાં આવેલી અદભૂત આર્કિટેક્ચરલ માસ્ટરપીસમાં પણ પ્રતિબિંબિત થઈ હતી.

1936માં નિર્માણ થઇ સ્વસ્તિક ઇમારત

વર્ષ 1936માં નાનજી કાલિદાસ મહેતાએ પોરબંદરમાં તેમના વિશાળ પરિવાર માટે દરિયા કિનારે સ્થિત એક ભવ્ય મકાન ‘સ્વસ્તિક ભવન’ બનાવ્યું. શુભ પ્રતીક સ્વસ્તિકાના નામ પરથી નામ આપવામાં આવેલું આ ઘર ભારતીય પરંપરાઓ અને આધુનિક વૈશ્વિક પ્રભાવોનું સુંદર મિશ્રણ દર્શાવે છે.

લીલાછમ બગીચાઓ વચ્ચે આ બે માળની ઇમારતના નિર્માણમાં આજુબાજુની ખાણોમાંથી લાવવામાં આવેલા ચૂનાના પથ્થરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. ઘર ઇટાલિયન માર્બલથી સુસજ્જ હતું, જાપાની ટાઇલ્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, યુરોપની આર્ટ ડેકો શૈલીમાં કાચના ઝુમ્મર સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા, અને ફર્નિચર આફ્રિકાથી આયાત કરવામાં આવ્યું હતું.

આર્કિટેક્ચરલ ડાયજેસ્ટને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં નાનાજી કાલિદાસ મહેતાની પૌત્રી કમલ મહેતાએ કહ્યું હતું કે છેલ્લા ઘણા દાયકાઓમાં ભારતની ઘણી મોટી અને પ્રખ્યાત હસ્તીઓ આ ઘરમાં આવી છે. તેમણે કહ્યું કે પોરબંદરના મહારાજા અને મહારાણી અવારનવાર અહીં મહેમાન તરીકે આવતા હતા. આ સિવાય પૂર્વ વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધી, મોરારજી દેસાઈ અને વર્તમાન વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પણ આ ઐતિહાસિક ઘરની મુલાકાત લઈ ચૂક્યા છે.

કમલ મહેતાએ એ પણ યાદ કર્યું કે તેમણે ફિલ્ડ માર્શલ સેમ માણેકશા સહિત ઘણા પ્રખ્યાત લેખકો, કવિઓ અને વિચારકોની યજમાની કરી હતી. આજે પણ, તેના નિર્માણના લગભગ 90 વર્ષ પછી, ‘સ્વસ્તિક ભવન’ મહેતા પરિવારના વારસા અને ગૌરવનું પ્રતીક છે.

પરંતુ મહેતા પરિવારની વાર્તા માત્ર સંપત્તિ અને વ્યવસાયિક સફળતા સુધી મર્યાદિત નથી. નાનાજી કાલિદાસ મહેતાએ પણ પૂર્વ આફ્રિકામાં સમાજની ભલાઈ માટે ઘણું કામ કર્યું હતું. તેમના વ્યવસાયમાં કામ કરતા કર્મચારીઓને રહેવા માટે મકાનો, સ્વચ્છ પાણી, આરોગ્ય સુવિધાઓ અને શિક્ષણની તકો આપવામાં આવતી હતી, જે તે સમયે ખૂબ જ દુર્લભ વસ્તુ હતી. પછી યુગાન્ડાના ઇતિહાસમાં એક ખૂબ જ મુશ્કેલ સમયગાળો આવ્યો.

વર્ષ 1972માં સરમુખત્યાર ઈદી અમીને 80,0000 એશિયનોને દેશ છોડવાનો આદેશ આપ્યો હતો. તેમના પર દેશની સંપત્તિ પર નિયંત્રણ અને અર્થવ્યવસ્થાને નુકસાન પહોંચાડવાનો આરોપ હતો. આ નિર્ણય પછી ધંધા જપ્ત કરવામાં આવ્યા, સંપત્તિ જપ્ત કરવામાં આવી, પરિવારોને ખૂબ જ ઓછા સમયમાં દેશ છોડવા માટે મજબૂર કરવામાં આવ્યા.

અન્ય હજારો પરિવારોની જેમ મહેતા પરિવારે પણ દાયકાઓની સખત મહેનત દ્વારા બનાવેલું ઘણું બધું ગુમાવ્યું. તેમની ફેક્ટરીઓ છીનવી લેવામાં આવી હતી, બગીચા છોડી દેવા પડ્યા અને વેપાર બંધ કરવો પડ્યો હતો. પરંતુ તેમની વાર્તા ત્યાં સમાપ્ત થઈ ન હતી. સાત વર્ષ પછી, જ્યારે ઇદી અમીનની સરકાર પડી ગઈ, ત્યારે યુગાન્ડાએ દેશના અર્થતંત્રને ફરીથી ઉભું કરવામાં મદદ કરવા માટે એશિયન ઉદ્યોગ સાહસિકોને પાછા બોલાવ્યા હતા.

મહેતા પરિવાર પણ પાછો ફર્યો અને તેમની ખાંડ મિલો, ફેક્ટરીઓ અને કૃષિ વ્યવસાયો ફરીથી શરૂ કરવાનું મુશ્કેલ કાર્ય હાથમાં લીધું. નાનજી કાલિદાસ મહેતાએ વર્ષોથી જે સારી પ્રતિષ્ઠા મેળવી હતી તેમણે તેમના પુનરાગમનમાં મોટી ભૂમિકા ભજવી હતી. ઘણા સ્થાનિકોએ તેમને માત્ર એક ઉદ્યોગપતિ તરીકે જ નહીં, પરંતુ લોકો અને સમાજને મદદ કરનાર વ્યક્તિ તરીકે પણ યાદ કર્યા. ધીમે ધીમે મહેતા ગ્રુપે તેમના વ્યવસાયનું પુનઃનિર્માણ કર્યું અને ફરી એકવાર યુગાન્ડાના અર્થતંત્રનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બન્યો. આજે પણ, તેમની ખાંડ અને ચાની ખેતી પૂર્વ આફ્રિકાના સૌથી સફળ અને ઉત્પાદક એકમોમાં ગણવામાં આવે છે.