Why Delhi AQI differs : દિવાળી પછી, સોમવારે (9 નવેમ્બર) દિલ્હીના ઘણા વિસ્તારોમાં હવાની ગુણવત્તા અત્યંત ખરાબ અથવા “ગંભીર” સ્તરે પહોંચી ગઈ. સોમવારે સવારે દિલ્હીના ઘણા વિસ્તારોમાં ધુમ્મસ છવાઈ ગયું, જેના કારણે રસ્તાઓ પર દૃશ્યતા ઘટી ગઈ.
દિલ્હીના ઘણા વિસ્તારોમાં AQI રીડિંગ્સ 400 ને વટાવી ગયા. 400 થી ઉપર AQI ને “ગંભીર” ગણવામાં આવે છે. કેટલીક ખાનગી એજન્સીઓએ તેનાથી પણ વધુ AQI રીડિંગ્સ નોંધાવ્યા છે. જો કે, વિવિધ એજન્સીઓની માપન પદ્ધતિઓ અને ધોરણો અલગ અલગ હોય છે, જેના કારણે આ આંકડાઓ અજોડ બને છે.
AQI શું છે અને તે કેવી રીતે માપવામાં આવે છે?
AQI, અથવા એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ, હવાની ગુણવત્તાનું માપ છે. AQI જેટલું ઊંચું હશે, હવાની ગુણવત્તા વધુ ખરાબ હશે.
કેન્દ્ર સરકારના સ્વચ્છ ભારત અભિયાનના ભાગ રૂપે 2014 માં ભારતમાં AQI રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તે હવાની ગુણવત્તા દર્શાવવા અને હવાની ગુણવત્તા અને તેને ઘટાડવા માટે જરૂરી પગલાં વિશે સમજ આપવા માટે વિવિધ રંગોનો ઉપયોગ કરે છે.
AQI હવામાં આઠ પ્રદૂષકોની સાંદ્રતાને માપે છે: PM2.5, PM10, નાઇટ્રોજન ડાયોક્સાઇડ, સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ, ઓઝોન, કાર્બન મોનોક્સાઇડ, એમોનિયા અને સીસું. AQI ની ગણતરી આ પ્રદૂષકોની સાંદ્રતાને જોડીને સંખ્યા, શ્રેણી અને રંગ નક્કી કરવામાં આવે છે.
સ્થાપિત આરોગ્ય ધોરણોનો ઉપયોગ કરીને દરેક પ્રદૂષકની સાંદ્રતાના આધારે એક અલગ સૂચકાંક બનાવવામાં આવે છે. સૌથી વધુ સૂચકાંક ધરાવતું પ્રદૂષક એકંદર AQI નક્કી કરે છે. તેથી, બધા પ્રદૂષકોની સરેરાશ ગણતરી કરવામાં આવતી નથી.
ભારતમાં AQI ને છ શ્રેણીઓમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે:
| સીરીયલ નંબર | AQI સ્તર | હવા ગુણવત્તા |
| 1 | 0-50 | સારું |
| 2 | 51-100 | સંતોષકારક |
| 3 | 101-200 | મધ્યમ |
| 4 | 201-300 | ખરાબ |
| 5 | 301-400 | ખૂબ ખરાબ |
| 6 | 401-500 | ગંભીર |
ખાનગી એજન્સીઓના AQI આંકડા સરકારી એજન્સીઓના AQI આંકડા કરતા ઘણા વધારે કેમ છે?
સોમવારે સવારે, કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (CPCB) એ દિલ્હીનો 24-કલાકનો સરેરાશ AQI 370 નોંધાવ્યો. દરમિયાન, ખાનગી મોનિટરિંગ પ્લેટફોર્મ AQI.in એ યુએસ ધોરણો અનુસાર AQI 955 અને ભારતીય ધોરણો અનુસાર 787 નોંધાવ્યો. બંને આંકડાઓ વચ્ચે આટલો મોટો તફાવત કેમ છે?
આનું એક મુખ્ય કારણ AQI માપવાની વિવિધ પદ્ધતિઓ છે. ભારતમાં, સત્તાવાર AQI સ્કેલ 500 સુધી મર્યાદિત છે, જ્યારે કેટલાક આંતરરાષ્ટ્રીય પ્લેટફોર્મ પ્રદૂષણ સ્તર માટે અલગ અલગ ધોરણોનો ઉપયોગ કરે છે. તેમના દેશમાં AQI 500 થી પણ વધી શકે છે.
નવેમ્બર 2024 માં, વાતાવરણીય વૈજ્ઞાનિક ગુફરાન બેગે સમજાવ્યું હતું કે AQI ચોક્કસ થ્રેશોલ્ડ (બ્રેકપોઇન્ટ્સ) ના આધારે ગણવામાં આવે છે. આ થ્રેશોલ્ડ પ્રદૂષણનું સ્તર નક્કી કરે છે જે આગામી શ્રેણી સુધી પહોંચવા માટે પહોંચવું આવશ્યક છે. આ ધોરણો ભારત અને કેટલાક અન્ય દેશો વચ્ચે અલગ અલગ હોય છે. તેથી, જ્યારે પ્રદૂષણ ડેટા સુસંગત હોય છે, ત્યારે પણ AQI બદલાઈ શકે છે.
વૈજ્ઞાનિક ગુફરાન બેગે ભારતમાં AQI ને 500 સુધી મર્યાદિત કરવાના નિર્ણય પર પણ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે દલીલ કરી હતી કે જ્યારે પ્રદૂષણ સ્તર 500 થી વધુ હોય છે, ત્યારે પણ સત્તાવાર AQI વધારો પ્રતિબિંબિત કરતું નથી. આનો અર્થ એ છે કે AQI 500 સુધી પહોંચ્યા પછી પણ, હવામાં હાનિકારક કણોનું પ્રમાણ વધી શકે છે, પરંતુ આ સત્તાવાર ડેટામાં પ્રતિબિંબિત થતું નથી.
જોકે, AQI માપનમાં તફાવત એ ડેટામાં નોંધપાત્ર તફાવતનું એકમાત્ર કારણ નથી. મોનિટરિંગ સ્ટેશનોનું સ્થાન, ડેટા સરેરાશ કરવા માટેનો સમયગાળો અને માપન પદ્ધતિઓ પણ પ્લેટફોર્મ પર બદલાઈ શકે છે.
આ પ્રદૂષકો શું અસર કરે છે?
સૌથી હાનિકારક વાયુ પ્રદૂષકોમાં PM2.5 જેવા સૂક્ષ્મ કણોનો સમાવેશ થાય છે. તે 2.5 માઇક્રોમીટર કે તેથી ઓછા કદના હોય છે, જે માનવ વાળની ​​જાડાઈ કરતા લગભગ 3% ઓછા હોય છે.
આ નાના કણો શ્વાસમાં લઈ શકાય છે અને ફેફસાં અને લોહીના પ્રવાહમાં પ્રવેશી શકે છે, જેનાથી શ્વસન અને હૃદય રોગનું જોખમ વધે છે.
તેમના લાંબા સમય સુધી સંપર્કમાં રહેવાથી અસ્થમા, ક્રોનિક બ્રોન્કાઇટિસ, હૃદય રોગ અને સ્ટ્રોકનું જોખમ વધી શકે છે. હવામાં આ કણોનું સ્તર વધવાથી દૃશ્યતા પણ ઓછી થાય છે, જે દિલ્હીમાં જોવા મળતા ધુમ્મસનું એક કારણ છે.
દિલ્હીનું પ્રદૂષણ શિયાળા દરમિયાન અનેક પરિબળોને કારણે વધે છે. આમાં વાહનોના એક્ઝોસ્ટ, બાંધકામ પ્રોજેક્ટ્સમાંથી ધૂળ, ફેક્ટરીઓમાંથી પ્રદૂષણ અને ખેતરોમાં પરાળી બાળવાનો સમાવેશ થાય છે.
વધુમાં, નીચા તાપમાન, ધીમી પવનની ગતિ અને હવામાન પરિસ્થિતિઓને કારણે શિયાળુ પ્રદૂષણ વધે છે જે હવામાં પ્રદૂષકોને સરળતાથી વિખેરતા અટકાવે છે.
સરકારી નીતિઓ અને પ્રતિબંધો પર AQI ની શું અસર પડે છે?
દિલ્હી-NCRમાં પ્રદૂષણ વધતાં, સરકારો GRAP હેઠળ નિયંત્રણો વધુને વધુ કડક બનાવી રહી છે, જે એર ક્વોલિટી મેનેજમેન્ટ કમિશન દ્વારા લાગુ કરવામાં આવે છે. GRAP ના ચાર તબક્કા છે. દરેક તબક્કામાં AQI સ્તરના આધારે અલગ અલગ પ્રતિબંધો લાદવામાં આવે છે. જો કે, જો હવામાન આગાહી પ્રદૂષણમાં વધારો દર્શાવે છે, તો વહીવટીતંત્ર અગાઉ પ્રતિબંધો લાદી શકે છે.
GRAPનો ત્રીજો તબક્કો શુક્રવાર (6 નવેમ્બર) થી દિલ્હી-NCR માં અમલમાં છે. તે સમયે, દિલ્હીનો AQI 382 હતો, જે ‘ખૂબ જ ખરાબ’ શ્રેણીમાં આવે છે. હવામાન આગાહીએ પ્રદૂષણમાં વધુ વધારો થવાની આગાહી કરી હતી.
ત્રીજા તબક્કા હેઠળ અનેક નિયંત્રણો લાદવામાં આવ્યા છે. આમાં આવશ્યક કાર્ય સિવાય બાંધકામ અને તોડી પાડવાની પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધનો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં, દિલ્હી અને NCR ના કેટલાક જિલ્લાઓમાં BS-III પેટ્રોલ અને BS-IV ડીઝલ પર ચાલતા ફોર-વ્હીલર વાહનો પર પ્રતિબંધ છે.
કેટલીક છૂટછાટ સાથે, પાંચમા ધોરણ સુધીના બાળકો માટે ઓનલાઈન અને ઓફલાઈન શિક્ષણ (હાઇબ્રિડ વર્ગો) બંને લાગુ કરવામાં આવ્યા છે. GRAP ના પહેલા અને બીજા તબક્કાના નિયંત્રણો પણ ચાલુ રહે છે.
GRAP નો ચોથો તબક્કો જો દિલ્હીનો AQI 450 થી વધુ હોય અથવા વધુ વધવાનો અંદાજ હોય ​​તો લાગુ કરી શકાય છે. આ તબક્કો ટ્રકની અવરજવર અને શાળાકીય શિક્ષણ પર વધુ કડક નિયંત્રણો લાદે છે. જો કે, સોમવાર સવાર સુધી દિલ્હીમાં GRAP નો ચોથો તબક્કો લાગુ કરવામાં આવ્યો ન હતો.
