હોર્મુઝ સંકટનો વિકલ્પ શોધી રહ્યા છે ખાડી દેશો, હવે આ નવી રણનીતિ પર કરી રહ્યા છે કામ

gulf nations on hormuz disaster: તેહરાન દ્વારા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનો વ્યૂહાત્મક હથિયાર તરીકે ઉપયોગ કરવાથી વૈશ્વિક તેલ અને ગેસ પુરવઠા માટે ખતરો વધી ગયો છે. પરિણામે ગલ્ફ દેશો ખાસ કરીને સંયુક્ત આરબ અમીરાત અને સાઉદી અરેબિયા, હવે આ માર્ગ પરની તેમની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. તેલ અને ગેસ પુરવઠો આ દરિયાઈ માર્ગ પર ભારે નિર્ભર છે. કોઈપણ વિક્ષેપ સમગ્ર વિશ્વને અસર કરી શકે છે. તેથી, આ દેશો હવે ભવિષ્યમાં આ માર્ગ પરની તેમની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે નવા બંદરો, પાઇપલાઇનો અને અન્ય સુવિધાઓ બનાવી રહ્યા છે.

ઈરાન યુદ્ધને કારણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા દરિયાઈ ટ્રાફિકમાં અભૂતપૂર્વ સ્થગિત થઈ ગયો છે, જે ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે એક સાંકડી ચેનલ છે. વૈશ્વિક તેલ અને લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG)નો લગભગ પાંચમો ભાગ તેમાંથી પસાર થાય છે. પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા યુદ્ધે ગલ્ફ દેશોને જૂની પાઇપલાઇનોને પુનર્જીવિત કરવા અને નવી પાઇપલાઇનો બનાવવા માટે સહકાર અને સંકલન કરવા માટે પૂરતા કારણો આપ્યા છે. પ્રદેશના અહેવાલો અનુસાર, આ દિશામાં પ્રારંભિક પ્રયાસો પહેલાથી જ શરૂ થઈ ગયા છે.

યુએઈ સ્થિત ઉદ્યોગપતિ અને વેપાર અને પરોપકાર માટેના દેશના ખાસ દૂત બદર જાફરે તાજેતરમાં ફાઇનાન્સિયલ ટાઇમ્સમાં લખ્યું છે કે, “મેં ગયા મહિને આ કટોકટી અને તેના પરિણામોની ચર્ચા ગલ્ફ દેશોના સેંકડો ઉદ્યોગપતિઓ અને વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીઓ સાથે કરી છે. વાતચીતનો સ્વર બદલાઈ ગયો છે. તાત્કાલિક કટોકટીનું સંચાલન કરવાથી તેને જન્મ આપતી સિસ્ટમોના પુનઃનિર્માણ તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે.”

જાફરે લખ્યું, “આ કટોકટી તે કરી રહી છે જે વર્ષોના શિખર સંમેલનો નિષ્ફળ ગયા: વાસ્તવિક આંતર-પ્રાદેશિક આર્થિક એકીકરણ માટે પરિસ્થિતિઓ બનાવવી. જે ​​દેશોના સંબંધો થોડા અઠવાડિયા પહેલા તણાવપૂર્ણ હતા તેઓ હવે સાથે મળીને કામ કરી રહ્યા છે. આવશ્યક વેપારને એક ચોકપોઇન્ટથી બીજા ચોકપોઇન્ટ તરફ વાળવાથી માત્ર પ્રદેશની અર્થવ્યવસ્થાઓ માટે જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલાઓ માટે પણ જોખમો ઘટે છે.”

દાયકાઓથી, ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ કરવાની ધમકી આપી હતી, પરંતુ વાસ્તવમાં ક્યારેય તેમ કર્યું નથી. 28 ફેબ્રુઆરીથી શરૂ થયેલા ઈરાન સામે યુએસ-ઇઝરાયલ યુદ્ધે પરિસ્થિતિ બદલી નાખી. તેહરાન અને સમગ્ર વિશ્વ હવે જાણે છે કે તે આ દરિયાઈ માર્ગ દ્વારા જહાજોની અવરજવરને લગભગ ઇચ્છા મુજબ અસરકારક રીતે અવરોધિત કરી શકે છે, જેનાથી વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર ભારે બોજ પડી શકે છે.

પશ્ચિમ એશિયા યુદ્ધે તેલ, ગેસ અને કેટલીક અન્ય મુખ્ય ચીજવસ્તુઓના વૈશ્વિક પ્રવાહ માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું મહત્વ સ્પષ્ટપણે દર્શાવ્યું છે, અને ઈરાનના અસરકારક બંધ થવાથી ખાસ કરીને ઊર્જા બજારોમાં આંચકા આવ્યા છે.

કોમોડિટી માર્કેટ એનાલિટિક્સ ફર્મ કેપ્લરના વરિષ્ઠ તેલ વિશ્લેષક વિક્ટોરિયા ગ્રેબેનવોગરે ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસને જણાવ્યું હતું કે, “ભવિષ્યમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે ઘણા પાઇપલાઇન વિકલ્પોને વિસ્તૃત, ફરીથી સક્રિય અથવા નવા બનાવી શકાય છે. જો કે, આ બધા માટે નોંધપાત્ર નાણાકીય રોકાણની જરૂર પડશે અને તેને અમલમાં મૂકવામાં ઘણા વર્ષો લાગશે.”

પર્શિયન ગલ્ફમાં અસંખ્ય તેલ ટેન્કરો અને સેંકડો વેપારી જહાજો ફસાયેલા હોવા છતાં, સાઉદી અરેબિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને બાયપાસ કરતી પાઇપલાઇનનો ઉપયોગ કરીને તેમના કેટલાક તેલની નિકાસ કરવામાં સફળ રહ્યા.

આમાં સાઉદી અરેબિયાની 1,200 કિલોમીટર લાંબી પૂર્વ-પશ્ચિમ પાઇપલાઇનનો સમાવેશ થાય છે, જે પર્શિયન ગલ્ફ નજીકના તેલ ક્ષેત્રોથી લાલ સમુદ્ર પરના યાનબુ બંદર સુધી ચાલે છે, અને સંયુક્ત આરબ અમીરાતની અબુ ધાબી ક્રૂડ ઓઇલ પાઇપલાઇન (ADCOP)નો સમાવેશ થાય છે, જે હબ્શાન તેલ ક્ષેત્રને ઓમાનના અખાત પરના ફુજૈરાહ બંદર સાથે જોડે છે.

જોકે આ પાઇપલાઇનો દ્વારા પરિવહન થતું પ્રમાણ સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈ સામાન્ય રીતે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા નિકાસ કરે છે તેના કરતા નોંધપાત્ર રીતે ઓછું છે, તેમણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે પાઇપલાઇન્સની સંભાવના દર્શાવી છે.

આ અનુભૂતિ ભવિષ્યમાં પશ્ચિમ એશિયામાંથી ઊર્જાના પ્રવાહમાં મોટો ફેરફાર લાવી શકે છે. નિષ્ણાતો અને વિશ્લેષકોના મતે, યુદ્ધે અન્ય પશ્ચિમ એશિયાઈ શક્તિઓને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને બાયપાસ કરવા માટે પાઇપલાઇન્સ જેવા મોટા પાયે માળખાકીય સુવિધાઓ બનાવવાના મહત્વને ઓળખવા માટે પ્રેરિત કર્યા છે. આવા માળખાગત બાંધકામમાં નવી પાઇપલાઇનો બનાવવા, પ્રદેશમાં હાલની પાઇપલાઇન સિસ્ટમોની ક્ષમતા વધારવા અને નિષ્ક્રિય અથવા નિષ્ક્રિય પાઇપલાઇનોને પુનર્જીવિત કરવાનો સમાવેશ થઈ શકે છે.

જોકે, આ કાર્યમાં વર્ષો લાગશે, મોટા પાયે રોકાણની જરૂર પડશે અને ગલ્ફ દેશો વચ્ચે વ્યાપક સહયોગની જરૂર પડશે. ઇરાનના હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પરના હુમલા બાદ, એવી શક્યતા છે કે પશ્ચિમ એશિયામાં વધુ પાઇપલાઇન અને બંદર માળખાગત સુવિધાઓ બનાવવામાં આવશે જેથી નિકાસને ઓમાનના અખાત, લાલ સમુદ્ર અને ભૂમધ્ય સમુદ્ર જેવા વૈકલ્પિક માર્ગો દ્વારા સ્ટ્રેટથી દૂર વાળવામાં આવે.

જોકે, આ કાર્યમાં વર્ષો લાગશે, મોટા પાયે રોકાણની જરૂર પડશે અને ગલ્ફ દેશો વચ્ચે વ્યાપક સહયોગની જરૂર પડશે. જોકે, ઇરાનના હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને અવરોધિત કરવાના હુમલા બાદ, પશ્ચિમ એશિયામાં વધુ પાઇપલાઇન અને બંદર માળખાગત સુવિધાઓ બનાવવામાં આવશે જેથી નિકાસને ઓમાનના અખાત, લાલ સમુદ્ર અને ભૂમધ્ય સમુદ્ર જેવા વૈકલ્પિક માર્ગો દ્વારા સ્ટ્રેટથી દૂર વાળવામાં આવે.

એવું નથી કે ભૂતકાળમાં પશ્ચિમ એશિયામાં તેલ નિકાસ પાઇપલાઇનનો અભાવ હતો. જોકે, પ્રાદેશિક તણાવ ભાગ્યે જ તેમને ટકાવી શક્યો છે. ગલ્ફ રિસર્ચ સેન્ટર ખાતે ઊર્જા અભ્યાસના વરિષ્ઠ સલાહકાર નાજી અબી આદે એક વિશ્લેષણમાં લખ્યું છે, “ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં તેલ નિકાસ પાઇપલાઇન્સના ઐતિહાસિક પ્રદર્શનને જોતાં, એ જોવાનું સરળ છે કે પ્રદેશની દરેક પાઇપલાઇન ઓછામાં ઓછી એક વાર બંધ કરવામાં આવી છે, અને તેમાંથી મોટાભાગની આજે પણ બંધ છે.”

ગલ્ફમાં ઘણી નિકાસ પાઇપલાઇન બંધ થવાના મુખ્ય કારણો ઉત્પાદક દેશો અથવા રાજ્યોમાં રાજકીય સંઘર્ષો અને આંતરરાજ્ય વિવાદો છે. હકીકતમાં, રાજ્યની સરહદો પાર કરતી મોટાભાગની પાઇપલાઇનો એક યા બીજા સમયે પ્રદેશની રાજકીય હરીફાઈ અને સંઘર્ષોનો ભોગ બની છે.

પાઇપલાઇન વિકલ્પો

કેપ્લર તેલ વિશ્લેષક ગ્રેબેનવોગરે જણાવ્યું હતું કે, “સૌથી વધુ શક્ય પગલાંમાં સાઉદી અરેબિયાની પૂર્વ-પશ્ચિમ પાઇપલાઇન/યાન્બુની ક્ષમતા વધારવાનો સમાવેશ થાય છે, તેમજ યુએઈની ADCOP પાઇપલાઇનમાં સુધારો કરવો અથવા ફુજૈરાહ સુધી સમાંતર લાઇનો નાખવી.”

તેમણે ઉમેર્યું, “ઇરાક-તુર્કી પાઇપલાઇન (કિર્કુકથી સેહાન સુધી) પર થ્રુપુટ વધારવાથી ગલ્ફ ક્ષેત્રને બાયપાસ કરીને ઇરાકી ક્રૂડ તેલના વધુ જથ્થાના પરિવહનને મંજૂરી મળશે.” વધુમાં, બસરા-અકાબા (ઇરાક-જોર્ડન) પાઇપલાઇન અને IPSA (સાઉદી અરેબિયા દ્વારા ઇરાકી પાઇપલાઇન) સહિત અનેક પ્રોજેક્ટ્સ હાલમાં અટકી ગયા છે.

આગામી વર્ષોમાં તેમને ફરીથી શરૂ કરી શકાય છે. IPSA પાઇપલાઇન, જે ઇરાકને સાઉદી અરેબિયા અને આગળ લાલ સમુદ્ર પર યાન્બુ સાથે જોડે છે, તે 1990 ના દાયકાની શરૂઆતથી બંધ છે અને તેને ફરીથી શરૂ કરવા માટે નોંધપાત્ર તકનીકી સુધારાઓ અને રાજકીય સંકલનની જરૂર પડશે. જો ફરીથી સક્રિય કરવામાં આવે તો, તે એક મહત્વપૂર્ણ વૈકલ્પિક નિકાસ માર્ગ પૂરો પાડી શકે છે જે ગલ્ફ ક્ષેત્રને સંપૂર્ણપણે બાયપાસ કરે છે.

અબુ ધાબી સ્થિત ઊર્જા વિશ્લેષક નતાલિયા કાટોનાએ ગ્રેબેનવોગરના મતને સમર્થન આપતા કહ્યું કે ઇરાકના બસરામાં તેલ ઉત્પાદનને કિર્કુક અને પછી તુર્કીના સેહાન સાથે જોડવું “કાગળ પર ખૂબ જ તાર્કિક” લાગે છે.

“ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર આંશિક રીતે સ્થાપિત છે, પરંતુ તેને વિસ્તૃત કરવા અને સ્થિર કરવા માટે સમય, પૈસા અને વધુ સ્થિર સુરક્ષા વાતાવરણની જરૂર પડશે,” કાટોનાએ અખબારને જણાવ્યું. “જોકે, ઇરાકને કાર્યવાહી કરવા માટે સૌથી વધુ દબાણનો સામનો કરવો પડે છે – મર્યાદિત સંગ્રહ, મર્યાદિત શુદ્ધિકરણ અને સતત નિકાસ પર ભારે નિર્ભરતા.”

વધુ વ્યાપક અભિગમ અપનાવીને, સાઉદી અરેબિયાથી જોર્ડન અને સીરિયા થઈને ભૂમધ્ય સમુદ્ર સુધી ચાલતી જૂની ટ્રાન્સ-અરેબિયન પાઇપલાઇન જેવા પ્રોજેક્ટને પુનર્જીવિત કરવાનો વિચાર હંમેશા ટેબલ પર રહ્યો છે. પરંતુ વાસ્તવમાં, વર્તમાન ભૌગોલિક રાજકીય પરિસ્થિતિને જોતાં, આ નજીકના ગાળાના વિકલ્પને બદલે વિચારણાનો વિષય છે.”

ટ્રાન્સ-અરેબિયન પાઇપલાઇન અને IPSA ઉપરાંત, પશ્ચિમ એશિયામાં અન્ય મુખ્ય નિષ્ક્રિય અથવા નિષ્ક્રિય તેલ પાઇપલાઇન સિસ્ટમ્સમાં ઇરાકના કિર્કુકને સીરિયન બંદર બાનિયાસ અને ઇરાક-સીરિયા-લેબનોન પાઇપલાઇનને જોડતી પાઇપલાઇનનો સમાવેશ થાય છે. પ્રાદેશિક યુદ્ધો અને રાજકીય તણાવને કારણે, આમાંની મોટાભાગની પાઇપલાઇનો અસરકારક રીતે બંધ અને ત્યજી દેવામાં આવી છે. જો કે, તેમને પુનર્જીવિત કરવા અંગે ચર્ચાઓ સમયાંતરે થતી રહે છે.

કાટોનાએ કહ્યું, “કુવૈત, કતાર અને બહેરીન જેવા દેશોમાં ખરેખર પ્રતિકૂળ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ છે. તેમની પાસે ઘણા પાઇપલાઇન વિકલ્પો નથી, તેથી સંગ્રહ ક્ષમતામાં વધારો અને જોખમનું સંચાલન ટૂંકાથી મધ્યમ ગાળામાં પ્રવાહને સંપૂર્ણપણે ફરીથી ગોઠવવા કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ છે. નાના પ્રોજેક્ટ્સ પર પ્રમાણમાં ઝડપથી આગળ વધવા માટે યુએઈ પાસે કદાચ સમયની દ્રષ્ટિએ સૌથી વધુ સુગમતા છે. પરંતુ વાસ્તવિક માળખાકીય દબાણ ઇરાક અને નાના ગલ્ફ દેશો પર છે; તેઓ સૌથી વધુ જોખમમાં છે અને તેમની પાસે સૌથી ઓછા વૈકલ્પિક વિકલ્પો છે.”

પરંતુ કુવૈત, કતાર અને બહેરીન જેવા દેશો સામેની વર્તમાન મર્યાદાઓ તેમને ભવિષ્ય માટે પાઇપલાઇન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવવા માટે તેમના ગલ્ફ પડોશીઓ સાથે સહયોગ કરવાથી રોકી શકતી નથી.

બ્લુમબર્ગના ઊર્જા અને કોમોડિટીઝ કટારલેખક જાવિઅર બ્લાસે તાજેતરના એક લેખમાં લખ્યું છે કે, “સાઉદી અરેબિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત તેમની બાયપાસ પાઇપલાઇન દ્વારા આ અવરોધને અમુક અંશે દૂર કરવામાં સફળ રહ્યા છે. રિયાધ અને અબુ ધાબી લગભગ ચોક્કસપણે આ કટોકટી પાઇપલાઇનોને વધુ વિસ્તૃત કરશે.

કુવૈત નિઃશંકપણે સાઉદી અરેબિયા સાથે સહયોગ કરીને પોતાની બાયપાસ પાઇપલાઇન પણ બનાવશે. ઇરાકને ખર્ચ મર્યાદાનો સામનો કરવો પડશે, પરંતુ તેની પાસે તેની જૂની વ્યૂહાત્મક પાઇપલાઇનને ફરીથી બનાવવા માટે દરેક પ્રોત્સાહન છે, જે દક્ષિણથી તુર્કી થઈને ભૂમધ્ય સમુદ્ર સુધી તેલનું પરિવહન કરતી હતી.”

આ પણ વાંચોઃ- ‘હોર્મુઝની નાકાબંધી શાંતિ વાટાઘાટોમાં અવરોધ’: ઈરાનના વિરોધ વચ્ચે મુનીરે વ્હાઇટ હાઉસમાં લગાવ્યો ફોન, જાણો ટ્રમ્પે શું જવાબ આપ્યો

બ્લાસે લખ્યું, “પાંચ વર્ષમાં, પર્સિયન ગલ્ફ પાસે આજ કરતાં ઘણા વધુ સારા વૈકલ્પિક માર્ગો હશે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના ભવિષ્ય પર અમેરિકા અને ઈરાન ગમે તે કરાર કરે, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની પરિસ્થિતિ બદલાશે.” પરંતુ આ જળમાર્ગ ક્યારેય વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે એટલો મહત્વપૂર્ણ રહેશે નહીં જેટલો છ અઠવાડિયા પહેલા લડાઈ શરૂ થઈ ત્યારે હતો.”