આ મહિનાની શરૂઆતમાં, ભુજ નજીક આવેલા કચ્છના પહાડી અને અર્ધ-શુષ્ક વિસ્તારમાં આવેલા સૌથી ઊંચા સ્થળ ‘કાલા ડુંગર’ પાસે પેટ્રોલિંગ કરીને પરત ફરી રહેલા એક યુવાન વન અધિકારીને એક દુર્લભ દ્રશ્ય જોવા મળ્યું. સાંજ પડતાં જ છવાયેલા ઝાંખા પ્રકાશમાં, અધિકારીએ તેમના વાહનની સામે રસ્તા પર સરકતો એક એવો સાપ જોયું જે તેમણે અગાઉ ક્યારેય જોયો ન હતો.
પૂર્વ ગુજરાતના પંચમહાલથી તાજેતરમાં જ કચ્છ બદલી થઈને આવેલા આ અધિકારીને આ બાબતે કુતૂહલ થયું. તેમણે તે સાપના ફોટા અને વીડિયો લીધા અને તેની ઓળખ જાણવા માટે વિવિધ નિષ્ણાતોને મોકલ્યા.
નિષ્ણાતોએ એકમતે અભિપ્રાય આપ્યો કે તે સાપ ‘એફ્રો-એશિયન સેન્ડ સ્નેક’ (Afro-Asian sand snake) હતો. આ એક ઝડપી ગતિ ધરાવતું અને પાતળું સરિસૃપ પ્રાણી છે, જે ગુજરાતથી લઈને પશ્ચિમ આફ્રિકાના દરિયાકાંઠા સુધીના તેમજ પશ્ચિમ એશિયા અને ઉત્તર તથા પૂર્વ આફ્રિકાના દરિયાકાંઠાના વિશાળ વિસ્તારોમાં ફેલાયેલા શુષ્ક પ્રદેશોમાં વસવાટ કરે છે.
સચોકરી રેતીયો કે સચોકરી રેસર એ ગુજરાતમાં દેખાતી સર્પોના કુલ બાર કુટુંબોની ત્રેસઠ જાતિઓમાંની એક આંશિક ઝેરી સર્પની જાતિ છે. જે ‘સામોફિસ શોકારી’ (Psammophis schokari) તરીકે પણ ઓળખાય છે. કચ્છમાં આ સાપને છેલ્લે 150 વર્ષથી પણ વધુ સમય પહેલાં જોવામાં આવ્યો હોવાની પુષ્ટિ થઈ હતી. આ જિલ્લામાં આ પ્રજાતિની હાજરીની નોંધ 1872માં ચેક પ્રજાસત્તાકના મહાન પેલિયોન્ટોલોજિસ્ટ (અશ્મિ-વિજ્ઞાની) ફર્ડિનાન્ડ સ્ટોલિક્ઝકા દ્વારા લેવામાં આવી હતી.
રોયલ સ્નેક દેખાતાં જીપ રોકી તો દુર્લભ સાપ દેખાયો
ગુજરાત વન વિભાગની ભુજ નોર્થ રેન્જના 32 વર્ષીય રેન્જ ફોરેસ્ટ ઓફિસર (RFO) જયેશ ડુમાડિયાએ વર્ણન કર્યું કે જ્યારે તેમની ટીમ તેમના વાહનમાં ઘૂસી ગયેલા અન્ય એક સાપને પકડવાનો પ્રયાસ કરી રહી હતી, ત્યારે આ પ્રજાતિનો સાપ અચાનક તેમની સામે આવી ચડ્યો હતો.
ડુમાડિયાએ ‘ધ ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ને જણાવ્યું કે, “આ ઘટના 6 સપ્ટેમ્બરના રોજ સાંજે લગભગ 7:30 વાગ્યે બની હતી, જ્યારે હું પેટ્રોલિંગની ફરજ પરથી પરત ફરી રહ્યો હતો. કાળા માથાવાળો ‘રોયલ સ્નેક’ (royal snake) અમારા વાહન સામેથી પસાર થયો. કુતૂહલવશ અમે વાહન રોક્યું અને મે નીચે ઉતરીને તે સાપના ફોટા અને વીડિયો લેવાનો પ્રયાસ કર્યો.”
બ્લેક-હેડેડ રોયલ સ્નેક (Spalerosophis atriceps) જેને ‘ફિશર્સ રોયલ સ્નેક’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે તે એક મોટો અને બિન-ઝેરી સાપ છે. દક્ષિણ એશિયાના રણ, ઝાડીવાળા જંગલો અને પથરાળ વિસ્તારોમાં તે સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે.
દુમાડિયાએ જણાવ્યું હતું કે, આસપાસ વન વિભાગના કર્મચારીઓને જોઈને સાપ રક્ષણાત્મક મુદ્રામાં આવી ગયો અને તેમના વાહન પર ચઢી ગયો. ત્યારબાદ, જ્યારે તેઓ તેને બહાર કાઢવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે ત્યાં બીજો એક સાપ દેખાયો.
દુમાડિયાએ કહ્યું, “રસ્તા પર દેખાયેલો આ સાપ મારા માટે નવો હતો. તેથી મેં તેના ફોટા અને વીડિયો લીધા અને નિષ્ણાતો, સાપ બચાવકર્તાઓ તથા વૈજ્ઞાનિકોને મોકલ્યા. તેમણે પુષ્ટિ કરી કે તે ‘એફ્રો-એશિયન સેન્ડ સ્નેક’ (Afro-Asian sand snake) હતો.”
એફ્રો એશિયન સેન્ડ સ્નેક છેલ્લા 1872માં દેખાયો હતો
અધિકારીએ જણાવ્યું કે, એફ્રો-એશિયન સેન્ડ સ્નેક એ સામાન્ય સેન્ડ સ્નેક અથવા સેન્ડ બોઆ (Eryx conicus) કરતા અલગ છે; સેન્ડ બોઆ એ સ્થાનિક સાપની એક નાની અને બિન-ઝેરી પ્રજાતિ છે. દુમાડિયાએ ઉમેર્યું, “એફ્રો-એશિયન સેન્ડ સ્નેકની છેલ્લી નોંધ 1872માં લેવામાં આવી હતી. ત્યાર બાદ તે જોવા મળ્યા હોવાના બે-ત્રણ કિસ્સા બન્યા છે, પરંતુ તેની પુષ્ટિ થઈ શકી નથી.”
એફ્રો-એશિયન સેન્ડ સ્નેક (રેતીમાં રહેતો સાપ) એ આંશિક ઝેરી સરિસૃપ છે જે મુખ્યત્વે દિવસ દરમિયાન ગરોળી, ઉંદર જેવા કૃંતક પ્રાણીઓ અને નાના પક્ષીઓનો શિકાર કરે છે. તે સામાન્ય રીતે મનુષ્યો માટે હાનિકારક નથી.
કચ્છમાં સાપની આ પ્રજાતિની ઓળખ કરનાર પ્રકૃતિવિદ્ સ્ટોલિક્ઝકા (Stoliczka) એક મોરાવિયન પેલિયોન્ટોલોજિસ્ટ (અશ્મિ-વિજ્ઞાની), ભૂસ્તરશાસ્ત્રી, હર્પેટોલોજિસ્ટ (સરિસૃપ-વિજ્ઞાની) અને પક્ષીવિજ્ઞાની હતા. તેઓ 1862માં કલકત્તા ખાતે ‘જિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા’માં જોડાયા હતા અને ત્યારબાદના એક દાયકાથી વધુ સમય દરમિયાન તેમણે સમગ્ર ઉપખંડ, બર્મા, મલાયા, હિમાલય અને આંદામાન-નિકોબાર ટાપુઓની મુસાફરી કરી હતી.
કચ્છ સર્કલના વન સંરક્ષક ધીરજ મિત્તલે જણાવ્યું કે સ્ટોલિક્ઝકાએ ઓક્ટોબર 1871 અને માર્ચ 1872 વચ્ચે ગુજરાતના કચ્છ વિસ્તારનું સર્વેક્ષણ કર્યું હતું અને સરિસૃપો સહિત પ્રાણીશાસ્ત્રને લગતા અનેક નમૂનાઓ એકત્રિત કર્યા હતા.
સ્ટોલિક્ઝકાએ 1872માં ‘જર્નલ ઓફ ધ એશિયાટિક સોસાયટી ઓફ બંગાળ’માં તેમના અવલોકનો અને વર્ગીકરણ-વિષયક તારણો પ્રકાશિત કર્યા હતા. મિત્તલે કહ્યું કે તેમના સંશોધન-લેખો ગુજરાતના સરિસૃપ જીવસૃષ્ટિના મહત્વપૂર્ણ પ્રારંભિક ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો છે, અને એફ્રો-એશિયન સેન્ડ સ્નેક એ તે પ્રદેશમાં તેમણે નોંધેલા સરિસૃપોમાંનો એક હતો.
મિત્તલે કહ્યું, “આ સાપની પ્રજાતિની હાજરી ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં નોંધાઈ છે. પરંતુ છેલ્લી વાર તે 1872માં જોવા મળ્યો હતો, જ્યારે તે વૈજ્ઞાનિકે (સ્ટોલિક્ઝકાએ) તેનો નમૂનો લીધો હતો. ત્યારથી કોઈ પણ વ્યક્તિ તેને જોઈ શક્યું નથી કે તેની નોંધ કરી શક્યું નથી.”
મિત્તલે જણાવ્યું હતું કે ડુમાડિયાની શોધ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તેણે દોઢ સદી કરતાં પણ વધુ સમય પહેલાં કરવામાં આવેલી નોંધને પ્રમાણિત કરી છે. મિત્તલે કહ્યું, “આ એક દુર્લભ ઘટના છે અને તે 1872ની નોંધ પછીનો એક પ્રકારનો બીજો રેકોર્ડ છે. અમારા એક આરએફઓ (RFO) એ આ સાપને જોયો છે અને તેનો ફોટો તથા વીડિયો રેકોર્ડ કર્યો છે, અને તે એક મોટી સિદ્ધિ છે.”
વધુમાં તેમણે કહ્યું કે, હું આ અંગે કેટલાક વૈજ્ઞાનિક અને પર્યાવરણીય જર્નલ્સના સંપાદકોને પત્ર લખીશ. તેના ઐતિહાસિક રેકોર્ડ્સ તો ઉપલબ્ધ છે જ, પરંતુ આટલા વર્ષો બાદ અમે આ સરીસૃપને પ્રત્યક્ષ જોઈ અને તેની નોંધ લઈ શક્યા છીએ. આ સાપ કચ્છ જેવા ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં જોવા મળતી સ્થાનિક પ્રજાતિ છે, પરંતુ તેનું ફરીથી જોવા મળવું એ એક પ્રકારની ‘પુનઃશોધ’ સમાન છે.
મિત્તલે કહ્યું કે કચ્છ એ વિશાળ અને જૈવવિવિધતાથી સમૃદ્ધ વિસ્તાર છે, જેના કેટલાક પાસાઓ હજુ પણ અન્વેષણ વિનાના (અજાણ્યા) છે. તેમણે ઉમેર્યું, “વર્ષ 1872માં સર્વેક્ષણ દરમિયાન કરાયેલી નોંધની વર્ષ 2026માં પ્રત્યક્ષ ચકાસણી કરવી એ ખૂબ મહત્વની બાબત છે.”
દુમાડિયાએ જણાવ્યું હતું કે કચ્છ એક સૂકો અને રણપ્રદેશ જેવો વિસ્તાર છે, પરંતુ “આ દુર્લભ દ્રશ્ય સૂચવે છે કે સામાન્ય માન્યતાથી વિપરીત, આ વિસ્તાર જૈવવિવિધતાથી ભરપૂર છે અને તેને સંરક્ષણ તથા અભ્યાસની આવશ્યકતા છે.
આ પણ વાંચો । ગુગલ પર કેમ ટ્રેન્ડ થઈ રહ્યો છે ‘ડ્રેગન સ્નેક’?
