Sonia Gandhi Memoir Belonging A Journey of Love: કોંગ્રેસના પૂર્વ અધ્યક્ષ અને સંસદ સભ્ય સોનિયા ગાંધી દ્વારા લિખિત પુસ્તક ‘બિલોન્ગિંગ: અ જર્ની ઓફ લવ’ મંગળવારે વેચાણ માટે ઉપલબ્ધ થયું છે. સોનિયાએ આ પુસ્તકને પોતાનું સંસ્મરણ જણાવ્યું છે અને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેમાં તેમના રાજકીય જીવન પર નહીં, પરંતુ ગાંધી પરિવાર અને તેમના અંગત જીવન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.
આ સંસ્મરણમાં સોનિયા ગાંધીએ પ્રથમ વખત એક અત્યંત પીડાદાયક અનુભવ લોકો સમક્ષ રજૂ કર્યો છે તેમના એક પુત્રનું અવસાન, જે રાહુલ ગાંધી કરતાં ઉંમરમાં મોટા હતા.
ફિરોઝ ગાંધીના ફાર્મહાઉસમાં બાળકને દફનાવવામાં આવ્યું
તેઓ જણાવે છે કે 18 જાન્યુઆરી, 1969ના રોજ તેમણે સમય પહેલાં એક પુત્રને જન્મ આપ્યો હતો જે તેમનું સૌથી મોટું સંતાન હતું પરંતુ માત્ર એક દિવસ બાદ જ તેનું અવસાન થયું હતું. તેમના પતિ રાજીવ ગાંધી અને તેમના ભાઈ સંજય ગાંધીએ દિલ્હીના મહેરૌલીમાં આવેલા તેમના સસરા ફિરોઝ ગાંધીના ફાર્મહાઉસમાં આ નવજાત બાળકને દફનાવ્યું હતું.
સોનિયા ગાંધીનું આ પુસ્તક ‘હાર્પરકોલિન્સ’ (HarperCollins) દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું છે. પુસ્તકમાં તેઓ લખે છે કે સપ્ટેમ્બર 1968માં જ્યારે તેઓ ગર્ભવતી હોવાના સમાચાર મળ્યા, ત્યારે ગાંધી પરિવારમાં ખૂબ જ આનંદ છવાઈ ગયો હતો. સામાન્ય રીતે ગંભીર સ્વભાવ ધરાવતા ઈન્દિરા ગાંધીએ તેમને ભેટીને વહાલ કર્યું અને ખુશીથી કહ્યું, “એક મોટું બાળક હવે બીજા બાળકને જન્મ આપવા જઈ રહ્યું છે!” જોકે પરિવારની આ ખુશી લાંબો સમય ટકી શકી નહીં.
બે મહિના વહેલો જન્મ
સોનિયા પુસ્તકમાં આગળ લખે છે, “મેં સામાન્ય પ્રક્રિયા દ્વારા એક પુત્રને જન્મ આપ્યો, જે નિયત સમય કરતાં લગભગ બે મહિના વહેલો હતો.” તેઓ જણાવે છે કે જ્યારે બાળકને ઇન્ક્યુબેટરમાં મૂકવામાં આવી રહ્યું હતું, ત્યારે તેમણે તેની પ્રથમ રડવાનો અવાજ સાંભળ્યો હતો. બાદમાં રાજીવ ગાંધી બાળકને તેમની પાસે લાવ્યા. તે એક નાનકડું પણ સંપૂર્ણ વિકસિત બાળક હતું, જેના વાળ ઘટ્ટ અને કાળા હતા તથા આંગળીઓ લાંબી અને પાતળી હતી.
તેમણે આગળ જણાવ્યું, “અમે બંને (સોનિયા અને રાજીવ) લાંબા સમય સુધી તેને જોતા રહ્યા. રાજીવનો હાથ મારા ખભા પર હતો. પહેલી જ નજરે અમને તેના પ્રત્યે અસીમ સ્નેહ થઈ ગયો હતો.” જોકે, ડોક્ટરોએ બાળકના બચવાની શક્યતા અંગે શંકા વ્યક્ત કરી હતી.
બીજા જ દિવસે મૃત્યુ
કોંગ્રેસ નેતાના જણાવ્યા અનુસાર, “સવારે લગભગ 6:30 વાગ્યે રાજીવે મને કહ્યું કે આપણું બાળક હવે આ દુનિયામાં નથી રહ્યું. હું વારંવાર પૂછતી રહી, ‘ના, આવું ન હોઈ શકે. કેમ, કેમ?’ અમે બંને આઘાતમાં હતા અને સંપૂર્ણપણે ભાંગી પડ્યા હતા. અમે એકબીજાને મજબૂતીથી પકડી રાખ્યા. હું ખૂબ રડી અને રાજીવ પણ રડ્યા.”
તેમના સાસુ, ઈન્દિરા ગાંધી, દિલ્હીની બહાર હતા. પૌત્રના મૃત્યુના સમાચાર મળતા જ તેમણે પોતાની યાત્રા અધવચ્ચેથી પૂરી કરી અને હોસ્પિટલ પહોંચ્યા.
અંતિમ સંસ્કાર અંગે ગંભીર મથામણ
પુસ્તક મુજબ, “ઈન્દિરાએ તેમને (સોનિયાને) ગળે લગાવ્યા. તેમની પોતાની આંખો પણ રડી રડીને લાલ અને સૂજી ગઈ હતી. તેઓ લાંબા સમય સુધી તેમની સાથે બેસી રહ્યા. ત્યારબાદ પરિવાર સામે બાળકના અંતિમ સંસ્કારને લઈને એક મૂંઝવણ ઊભી થઈ. સોનિયા જણાવે છે તેમ, હિન્દુ પરંપરામાં નવજાત શિશુના અગ્નિસંસ્કાર કરવામાં આવતા નથી. તેના બદલે મૃતદેહને નદીમાં પ્રવાહિત કરવાની પ્રથા છે. ખ્રિસ્તી કે પારસી કબ્રસ્તાનમાં દફનવિધિ કરવાનો વિકલ્પ પણ શક્ય નહોતો.”
સોનિયાએ યાદ કરતા કહ્યું, “બાળકને નદીમાં પ્રવાહિત કરવાનો વિચાર જ મારા માટે અસહ્ય હતો. મને ઓખલા બેરેજ પાસે એકવાર જોયેલો એક મૃતદેહ યાદ આવી ગયો, જેને રખડતા કૂતરાઓ ખેંચી રહ્યા હતા. મેં કહ્યું, ‘ના, ગમે તે થાય, હું મારા બાળકને નદીમાં પ્રવાહિત થવા નહીં દઉં.’ આખરે એવો નિર્ણય લેવાયો કે બાળકને મેહરોલીમાં આવેલા ફિરોઝ ગાંધીના ફાર્મહાઉસમાં દફનાવવામાં આવશે.”
પુસ્તકમાં ઉલ્લેખ છે કે, “રાજીવ અને સંજયે કમ્પાઉન્ડની દીવાલોની અંદર, ડાબી બાજુએ, ગુલાબી રંગના બુગનવેલિયાના સુંદર છોડ નીચે એક ઊંડો ખાડો ખોદ્યો અને બાળકને દફનાવ્યું. જ્યારે પણ તેઓ ત્યાં જતા ત્યારે તે જગ્યાએ ફૂલ મૂકતા હતા.”
સોનિયાના જણાવ્યા અનુસાર, ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન તેમને કોઈ જટિલતાઓ કે સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડ્યો ન હતો. ઈન્દિરા ગાંધી તેમના આહાર, ચાલવા અને કસરતનું ધ્યાન રાખતા હતા. જોકે બાળક ગુમાવ્યા બાદ તેઓ લાંબા સમય સુધી હતાશા (ડિપ્રેશન), લઘુતાગ્રંથિ અને અપરાધભાવ (ગિલ્ટ) સાથે સંઘર્ષ કરતા રહ્યા.
એક અખબારમાં પ્રકાશિત લેખ
આ મુશ્કેલ સમયગાળા દરમિયાન જમણેરી વિચારધારા ધરાવતા એક વિરોધી અખબારમાં એક લેખ છપાયો, જેણે તેમના ઘાને વધુ ઊંડા કરી દીધા. કહેવાય છે કે તે લેખમાં એવી ટિપ્પણી કરવામાં આવી હતી કે ઈન્દિરા ગાંધી એક ‘અવૈધ બાળક’ની દાદી બનવામાં નિષ્ફળ ગયા છે. સોનિયાએ લખ્યું છે કે આ શબ્દોએ તેમના હૃદય પર ઊંડો ઘા કર્યો. તેમને સમજાતું નહોતું કે કોઈ આટલું ક્રૂર કેવી રીતે હોઈ શકે.
ત્યારબાદ રાહુલનો જન્મ થયો
જેમ જેમ સમય વીતતો ગયો તેમ તેમ દુઃખના વાદળો વિખેરાવા લાગ્યા. ઓક્ટોબર 1969માં સોનિયા ગાંધીએ રાજીવ સાથે પોતાની ગર્ભાવસ્થાના સમાચાર વહેંચ્યા. ત્યારબાદ 19 જૂન 1970ના રોજ તેમણે તેમના બીજા સંતાન રાહુલ ગાંધીને જન્મ આપ્યો.
