બિહારમાં ડ્રગ્સ સંકટ, યુવાનોની નશાની લતથી પરિવારો બરબાદ

Specific Investigation : બિહારના દરેક વિસ્તારમાં ડ્રગ્સના કેસોમાં ચિંતાજનક વધારો જોવા મળ્યો છે. ધરપકડથી લઈને માદક દ્રવ્યોના કેસોમાં જપ્તી સુધી, ડ્રગ્સના બંધાણીઓની સંખ્યા અને નોંધાયેલા કેસ સુધી. તે દારૂબંધી પછી રાજ્યમાં ઉદભવેલા નવા સંકટની કહાણી કહે છે. 

ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસના 22 ઓક્ટોબર, 226ના રોજ પ્રકાશિત એક અહેવાલમાં આ વાતનો ખુલાસો કરવામાં આવ્યો છે. દરેક આંકડા જીવનની કઠોર અને માર્મિક યાદ અપાવે છે જે વ્યસનથી ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થયા છે અથવા જેણે પોતાનો જીવ ગુમાવ્યો છે.

બિહારના સહરસા જિલ્લાના એક ગામમાં રહેતા આ સરકારી કર્મચારીની વાત સાંભળો. કોસી પોલીસ રેન્જનો ભાગ સહેરસામાં છેલ્લા ચાર વર્ષમાં NDPS (નાર્કોટિક ડ્રગ્સ એન્ડ સાયકોટ્રોપિક સબસ્ટન્સ) એક્ટ હેઠળ નોંધાયેલા કેસોમાં લગભગ ચાર ગણો વધારો થયો છે. આ માણસ માટે, આ કટોકટી કોઈ દૂરની સમસ્યા નથી, પરંતુ તેના પોતાના પરિવારની દુર્ઘટના છે.

તેમણે કહ્યું કે, “અમારી એકમાત્ર આશા એ છે કે મારો 28 વર્ષનો ભાઈ જીવિત રહે. અને જો તે દારૂ ન પીવે તો જ તે જીવી શકે છે. તેણે તે પરિવારના ડરને યાદ કર્યો જેણે પોતાના આશાસ્પદ એર વિદ્યાર્થીને નશાની લતના કારણે પોતાની દિનચર્યા, નોકરી ધંધા અને જીવનની ખુશીઓ ગુમાવતા જોયા છે.

તેમણે કહ્યું કે તેણે સેન્ટ્રલ ટીચર એલિજિબિલિટી ટેસ્ટ (CTET) પાસ કરી છે. તે મેડિકલ રિપ્રેઝન્ટેટિવ તરીકે કામ કરતો હતો અને દર મહિને 25,000 થી 30,000 રૂપિયા કમાતો હતો. 2023 માં, તેણે પ્રથમ વખત રાજ્ય જાહેર સેવા આયોગની પરીક્ષા આપી હતી. તે પરીક્ષા પાસ કરી શક્યો નહીં અને થોડા સમય માટે ડિપ્રેશનમાં જતો રહ્યો.

પરિવારને ખબર નથી કે તેણે ક્યારે અને કેવી રીતે ડ્રગ્સનું સેવન શરૂ કર્યું. ભાઈએ કહ્યું કે, તેણે કામ પર જવાનું બંધ કરી દીધું છે. તે મોડી રાત સુધી જાગતો, જમવાનું છોડી દેતો અને દિવસ દરમિયાન સૂઈ જતો. જ્યારે અમે તેને સ્નાન કરવાનું અથવા ખાવાનું કહેતા, ત્યારે તે આક્રમક થઈ જતો. તેની તબિયત બગડવા લાગી હતી.

પરિવારનો દાવો છે કે 2023ના અંતથી તેની સારવાર પાછળ ત્રણથી ચાર લાખ રૂપિયાનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો છે. પહેલીવાર તેને પટનાના ખાનગી વ્યસનમુક્તિ કેન્દ્રમાં દાખલ કરવામાં આવ્યો, પરંતુ 76માં દિવસે તેમની સારવાર પૂરી થઈ હતી. બીજા દિવસે તે અચાનક ઢળી પડ્યો. આ વર્ષે, પરિવારે ઘરની નજીકના કેન્દ્રમાં તેની સારવાર કરાવવાનો પ્રયાસ કર્યો, જ્યાં તે ચાર મહિના સુધી રહ્યો. તે ઓક્ટોબરની શરૂઆતમાં ઘરે પાછો ફર્યો હતો.

હાલમાં, તે ફરીથી નશો કરે છે તેના સ્પષ્ટ સંકેતો નથી, પરંતુ પરિવાર એલર્ટ પર છે. તેઓએ તેને ગામ અને તેના સામાજિક વર્તુળથી દૂર રાખ્યો છે. તેના મોટા ભાઈએ કહ્યું કે તે વિચારે છે કે અમે તેને નુકસાન પહોંચાડવા માંગીએ છીએ, જ્યારે અમે ખરેખર તેને બચાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છીએ. જ્યાં સુધી તે પોતાની માનસિકતા નહીં બદલે, મને ખબર નથી કે તે કેવી રીતે સ્વસ્થ થશે.

પાછા ફરવાનો રસ્તો લાંબો છે: ’30 દિવસ પૂરતા નથી’

બિહારમાં ડ્રગના સેવનનું સૌથી તાજેતરનું ઉપલબ્ધ મૂલ્યાંકન સંસદના 2023 ના અહેવાલમાં જોવા મળે છે. 10 થી 75 વર્ષની વય જૂથના લગભગ 12.05 લાખ લોકો ગાંજાનું સેવન કરે છે અને 1.71 લાખ લોકો ઓપીઓઇડનો ઉપયોગ કરે છે.

આ સંકટની નવી ઝલક પટનાના ચેતના કેન્દ્રમાં જોઈ શકાય છે. આ કેન્દ્ર બિન સરકારી સંગઠન જાગરણ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે, જે ડ્રગ્સના વ્યસનથી સાજા થયેલા લોકોની દિનચર્યાને ફરીથી વ્યવસ્થિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. અહીં રહેતા લોકો સવારે 5 થી 5:30 વાગ્યાની વચ્ચે જાગે છે. ત્યારબાદ યોગ, કાઉન્સેલિંગ, કસરત અને દવાઓ આપવામાં આવે છે. રાત્રે સૂવાનો પણ એક નિશ્ચિત સમય હોય છે. આ દિનચર્યાને ઇરાદાપૂર્વક પુનરાવર્તિત કરવામાં આવી છે, જેથી લોકો ફરીથી સ્વસ્થ ટેવો વિકસાવી શકે.

અહીં ભરતી થયેલા લોકોમાં એક 23 વર્ષીય યુવક પણ છે, જેના વિશે કાઉન્સેલરના જણાવ્યા અનુસાર, તે જિજ્ઞાસા અને મિત્રોના દબાણને કારણે ડ્રગ્સનું વ્યસની થઈ ગયો હતો. બીજો 31 વર્ષીય બેરોજગાર ગ્રેજ્યુએટ છે જે ઓપીઓઇડ્સનું સેવન કરતો હતો. તો ગ્રામીણ પૃષ્ઠભૂમિમાંથી આવતો 19 વર્ષનો યુવક ઇન્જેક્શન થી ડ્રગ્સનું સેવન કરી રહ્યો છે.

જાગરણના ડાયરેક્ટર વિનય કુમાર સિન્હા 1988થી ડ્રગ પ્રિવેન્શન અને સારવાર અને તેનાથી અસરગ્રસ્ત લોકોની સંભાળની કામગીરી કરી રહ્યા છે. આ કેન્દ્રમાં 15 બેડ છે. તે કેન્દ્રીય સામાજિક ન્યાય અને અધિકારીતા મંત્રાલયના સહયોગથી વર્ષ 2000થી કાર્યરત છે.

અહીં 30 દિવસ રોકાવું ફરજિયાત છે અને તે પછી લોકોને રજા આપવી પડે છે. સિન્હા કહે છે કે, આજના સમયમાં 30 દિવસ પૂરતા નથી. કૃત્રિમ દવાઓથી છુટકારો મેળવવાથી વધુ ગંભીર લક્ષણો થઈ શકે છે. કોઈ વ્યક્તિ સ્થિર થવાનું શરૂ કરી શકે છે, પરંતુ આનો અર્થ એ નથી કે તેમની નિર્ભરતા દૂર થઈ ગઈ છે અથવા તેઓ તે જ વાતાવરણમાં પાછા ફરવા માટે તૈયાર છે.

સિન્હાને સૌથી વધુ ચિંતા એ છે કે, કેન્દ્ર છોડ્યા બાદ આ લોકો ફરીથી સમાન વાતાવરણનો સામનો કરી રહ્યા છે. તેઓ તે જ મિત્રોને મળે છે જેમણે તેમને ડ્રગ્સ તરફ ધકેલી દીધા હતા. પરિવાર પહેલાથી જ આર્થિક રીતે સંઘર્ષ કરી રહ્યો છે અને ગામડાઓમાં દિવસ પસાર કરવા માટે થોડા વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે.

તેમના જણાવ્યા મુજબ, કેટલાક જૂના વ્યસનીઓ પણ તેમના વ્યસનનો ખર્ચ કાઢવા માટે નવા લોકોને વ્યસનની પકડમાં લાવે છે. સિન્હાનો અંદાજ છે કે શાળાએ જતા 10 થી 12 ટકા બાળકો કોઈક પ્રકારના માદક દ્રવ્યોના વ્યસની છે.

દર મહિને 200 દર્દીઓ આવે છે, પરંતુ ઘણા સારવાર માટે પાછા ફરતા નથી

પટના મેડિકલ કોલેજ અને હોસ્પિટલ અને ઇન્દિરા ગાંધી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (આઈજીઆઈએમએસ)ના ડોકટરોનું કહેવું છે કે છેલ્લા છથી સાત વર્ષથી દર મહિને લગભગ 200 દર્દીઓ ડ્રગ સંબંધિત કાઉન્સેલિંગ માટે આવી રહ્યા છે. જો કે, આમાંના ઘણા દર્દીઓ પાછા આવતા નથી. એઈમ્સ પટનામાં વ્યસનમુક્તિ માટે 30 બેડની સુવિધા છે. તેમના એક ડોક્ટરે કહ્યું કે તાજેતરના સમયમાં લગભગ એટલી જ સંખ્યામાં દર્દીઓ ત્યાં આવી રહ્યા છે.

IGIMSના મનોચિકિત્સા વિભાગના વડા ડો. રાજેશ કુમાર કહે છે કે આમાંના મોટાભાગના દર્દીઓ પહેલા એકથી ત્રણ સેશન માટે જ આવે છે અને પછી સારવાર અધવચ્ચે છોડી દે છે. ઘણા દર્દીઓ સારવાર પણ શરૂ કરતા નથી કારણ કે તેઓ ડરતા હોય છે કે જો તેમને ખબર પડે કે તેઓ વ્યસની છે તો અન્ય લોકો તેમના વિશે શું વિચારશે. આ સિવાય કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓનો પણ ડર છે. આ ડરના કારણે ઘણા લોકો સારવાર માટે આવતા નથી.

ડો. કુમાર કહે છે કે, તેનો ઉકેલ આંશિક રીતે એ વાત પર નિર્ભર કરે છે કે સમાજ અને હોસ્પિટલો નશાની લતથી ઝઝુમી રહેલા લોકો સાથે કેવી રીતે વર્તન કરે છે. તેમણે કહ્યું કે ડ્રગનું વ્યસન એ માનસિક સ્વાસ્થ્યની સમસ્યા છે, જેની સાથે ઘણીવાર ચિંતા અને હતાશા જેવી સમસ્યાઓ પણ હોય છે. તેથી આપણે આવા લોકોને બહિષ્કૃત અથવા ગુનેગાર તરીકે નહીં, પરંતુ દર્દીઓ તરીકે સ્વીકારવા પડશે.

કેન્દ્ર સરકારની સહાયતાથી ચલાવવામાં આવતી વિશેષ વ્યસનમુક્તિ સારવારની સુવિધા રાજ્યના કેટલાક વિસ્તારો પૂરતી મર્યાદિત છે અને બિહારના એક તૃતીયાંશથી પણ ઓછા જિલ્લાઓમાં ઉપલબ્ધ છે.

માર્ચ 2026 સુધી સંસદીય રેકોર્ડ અનુસાર, નેશનલ ડ્રગ ડિમાન્ડ રિડક્શન એક્શન પ્લાન હેઠળ 11 જિલ્લાઓમાં બિન-સરકારી સંસ્થાઓ (એનજીઓ) દ્વારા સંચાલિત કેન્દ્રોને સહાય આપવામાં આવી રહી છે. આમાંના ત્રણ કેન્દ્રો પટનામાં હતા. આ ઉપરાંત ભોજપુરની સદર હોસ્પિટલ અને એઈમ્સ પટનાની બે સરકારી હોસ્પિટલોમાં સારવારની સુવિધાઓ સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવી હતી. આ સિવાય રાજ્ય ખાનગી કેન્દ્રો, જિલ્લા સ્તરની સેવાઓ અને એનજીઓ દ્વારા કાર્યક્રમો પર નિર્ભર છે.

નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ બ્યુરોના આંકડા પણ આ સમસ્યાના ગંભીર પરિણામો પર પ્રકાશ પાડે છે. વર્ષ 2016માં બિહારમાં દારૂબંધી લાગુ થયા બાદ રાજ્યમાં 132 આત્મહત્યાના કેસ નોંધાયા છે.

ગામમાં તણાવ વધ્યો

સહરસામાં રહેતો એક સરકારી કર્મચારી તેના પરિવારની મુશ્કેલીઓને ગ્રામીણ વિસ્તારોની મોટી સમસ્યાનો ભાગ માને છે. તેઓ કહે છે કે તેમના ગામમાં ડ્રગનું સેવન વ્યાપક સ્તરે ફેલાયેલું છે, પરંતુ ઘણા પરિવારોને ખબર નથી કે મદદ માટે ક્યાં જવું. કેટલાક પરિવારો સારવારનો ખર્ચ ઉપાડી શકતા નથી, જ્યારે અન્ય લાંબા સમય સુધી સારવાર ચાલુ રાખવામાં અસમર્થ છે.

તેમના ભાઈએ કહ્યું કે જો કોઈ વ્યક્તિ સારવાર પછી તે જ વાતાવરણમાં પરત આવે છે, જ્યાં તેને કોઈ લેવાદેવા નથી અને એ તે જ લોકોના સંપર્કમાં આવે છે, તો માત્ર સારવારથી બધી સમસ્યાઓ હલ થઈ શકતી નથી.

તેઓ ઇચ્છે છે કે વોર્ડ અને બ્લોક સ્તરે ટેકો અને જાગૃતિ આપવામાં આવે જેથી પરિવારો કોઈ મોટી કટોકટી ઉભી થાય તે પહેલાં મદદ લઈ શકે.

પૂર્ણિયાના એક સામાજિક કાર્યકરનું કહેવું છે કે, છેલ્લા ત્રણ-પાંચ વર્ષમાં ડ્રગ્સનો વેપાર વધ્યો છે. તેમણે કહ્યું કે સ્મેક અને બ્રાઉન સુગર હવે માત્ર શહેરો પૂરતી મર્યાદિત નથી. આ માદક દ્રવ્યો એવા બની ગયા છે, જે ગામડાઓમાં પણ સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે.

મધેપુરાની એક પ્રાથમિક શાળાના શિક્ષિકા કહે છે કે ધોરણ બે અને ત્રીજામાં ભણતા બાળકો પણ તેમને સરળતાથી કહી શકે છે કે ગાંજા સાથે મિશ્રિત સિગારેટ કેવી રીતે પીવી.

સામાજિક કાર્યકરોનું કહેવું છે કે ડ્રગની સમસ્યાની અસર વ્યસની વ્યક્તિ સુધી મર્યાદિત નથી. તે અન્ય લોકોના જીવનને પણ જોખમમાં મૂકી શકે છે. સહરસાના એક શિક્ષકે જણાવ્યું હતું કે, એક યુવકની જિંદગી બરબાદ થઈ રહી છે, પરંતુ અન્ય લોકો પણ પોતાનો જીવ ગુમાવી શકે છે.

શિક્ષકે તાજેતરની એક ઘટનાનો ઉલ્લેખ કર્યો. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, એક યુવકે પૈસા અથવા મોબાઇલ ફોન લૂંટવાના પ્રયાસનો વિરોધ કર્યો હતો અને તેને ગોળી મારવામાં આવી હતી. શિક્ષકનું માનવું છે કે ગોળીબાર કરનાર વ્યક્તિ ડ્રગ્સનો વ્યસની હતો.

તેમણે કહ્યું કે, ડ્રગ્સના વ્યસનને કારણે વ્યક્તિ ધીમે ધીમે મિત્રોને મળવા, પરિવાર સાથે વાત કરવા, યોગ્ય રીતે ખાવું, સ્નાન કરવું અને કામ કરવાનું પણ બંધ કરી શકે છે. તે પહેલા તેના પૈસા ખર્ચ કરે છે, પછી માતાપિતા, સંબંધીઓ, મિત્રો અથવા અજાણ્યા લોકો પાસેથી પૈસા માંગવાનું શરૂ કરે છે. જ્યારે ક્યાંયથી પૈસા મળતા નથી, ત્યારે કેટલાક લોકો ચોરી, લૂંટ અને હત્યા જેવા ગુનાઓમાં સામેલ થઈ શકે છે.

છેલ્લા ત્રણ મહિનામાં ત્રણ કેસ

ઉલ્લેખનીય છે કે, જુલાઈમાં જહાનાબાદમાં 25 વર્ષીય ભાભીની હત્યા કરીને તેનું માથું કાપી નાખવાના આરોપમાં એક વ્યક્તિની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ભોજન પીરસવામાં વિલંબ થવાને લઈને બંને વચ્ચે વિવાદ થયો હતો.

ઉલ્લેખનીય છે કે, ઓગસ્ટમાં પૂર્વ ચંપારણમાં એક 23 વર્ષીય યુવકની તેની માતાનું ગળું કાપીને હત્યા કરવાના આરોપમાં ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. આરોપ છે કે તેણે ડ્રગની લત સંતોષવા માટે તેની માતાએ સેલ્ફ હેલ્પ ગ્રુપના ફંડમાંથી ઉપાડેલા 83,000 રૂપિયા મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.

ગયા મહિને સમસ્તીપુરમાં એક 25 વર્ષીય યુવકે કથિત રીતે તેના પિતાની કુહાડીથી હત્યા કરી હતી કારણ કે પિતાએ ડ્રગ્સ માટે પૈસા આપવાની ના પાડી હતી.

એક વરિષ્ઠ પોલીસ અધિકારીનો અંદાજ છે કે 15 થી 29 વર્ષની વયના લગભગ એક ચતુર્થાંશ યુવાનો ન તો શિક્ષણ મેળવી રહ્યા છે, નોકરી કરી રહ્યા છે અથવા કોઈ તાલીમ મેળવી રહ્યા નથી. તેમણે પરિસ્થિતિને વસ્તી વિષયક આપત્તિ ગણાવી હતી.

આંકડાશાસ્ત્ર અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલયના સામયિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS) મુજબ, બિહારમાં આવા યુવાનોનું પ્રમાણ દેશમાં સૌથી વધુ છે. રાજ્યના 81 ટકાથી વધુ જિલ્લાઓમાં 25 ટકાથી વધુ યુવાનો આ કેટેગરીમાં છે. બિહારમાં આવા યુવાનોનો રાજ્ય સ્તરનો દર 32.1 ટકા છે, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ 25 ટકા કરતા ઘણો વધારે છે.

પોલીસ અધિકારીએ કહ્યું કે, જો આપણે યુવાનોને આ જાળમાં ફસાતા અટકાવવા માંગતા હોઈએ તો આપણે સમસ્યાના મૂળ સુધી પર કામ કરવું પડશે. તેમના ઘરોમાં, શાળાઓ અને સમુદાયોમાં. ઉપરાંત, જેઓ પહેલાથી જ ડ્રગ્સનું સેવન કરી રહ્યા છે તેમના માટે મદદ ઉપલબ્ધ કરાવવી પડશે.

બિહારમાં નશાનો ટ્રેન્ડ બદલાયો, દારુ પ્રતિબંધ બાદ ડ્રગ્સનું દૂષણ, યુવાનો નશાની ઝપેટમાં 

બિહારમાં દારૂબંધી લાગુ થયા પછીના 10 વર્ષમાં પોલીસે સમગ્ર રાજ્યમાં લગભગ 3.16 કરોડ લિટર દારૂ જપ્ત કર્યો છે અને તેને લગતા કેસોમાં લગભગ 7.15 લાખ લોકોની ધરપકડ કરી છે. એટલે કે દરરોજ સરેરાશ 8,650 લિટર દારૂ જપ્ત કરવામાં આવ્યો છે અને 196 લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે. વાંચો સંપૂર્ણ અહેવાલ