માનવ શરીરની રચના ખરેખર કુદરતની એક અદભૂત કરામત છે. આપણે દરરોજ અરીસામાં આપણો ચહેરો જોઈએ છીએ, પરંતુ શું તમે ક્યારેય નાકની નીચે અને ઉપરના હોઠની વચ્ચે રહેલા પેલા ઉભા ખાડા પર ધ્યાન આપ્યું છે? વિજ્ઞાનની ભાષામાં તેને 'ફિલ્ટ્રમ' (Philtrum) કહેવામાં આવે છે. આ માત્ર ચહેરાની સુંદરતા વધારતી રેખા નથી, પરંતુ તેની પાછળ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન થયેલા વિકાસનું એક ઊંડું રહસ્ય છુપાયેલું છે.
ભ્રૂણ વિજ્ઞાન (Embryology) મુજબ, જ્યારે બાળક માતાના ગર્ભાશયમાં બીજા કે ત્રીજા મહિનામાં હોય છે, ત્યારે ચહેરાના ડાબા અને જમણા ભાગો મધ્યમાં આવીને જોડાય છે. આ જોડાણ બિંદુ એટલે જ ફિલ્ટ્રમ. જો આ જોડાણ પ્રક્રિયામાં કોઈ ખામી રહી જાય, તો બાળક 'કલેફ્ટ લિપ' એટલે કે ફાટેલા હોઠ સાથે જન્મે છે. આમ, આ નાનકડી રેખા તમારા ચહેરાના સફળ અને સંપૂર્ણ ઘડતરની જીવંત સાક્ષી છે.
ફિલ્ટ્રમનું કાર્ય માત્ર દેખાવ પૂરતું સીમિત નથી. તે આપણા ઉપરના હોઠને જરૂરી લવચીકતા (Flexibility) પૂરી પાડે છે. આ લાઇનને કારણે જ આપણે સ્પષ્ટ રીતે બોલી શકીએ છીએ, સીટી વગાડી શકીએ છીએ અને હોઠ દ્વારા વિવિધ હાવભાવ પ્રગટ કરી શકીએ છીએ. જો આ લાઇન ન હોત, તો હોઠની મૂવમેન્ટ અત્યંત મર્યાદિત બની ગઈ હોત. રસપ્રદ વાત એ છે કે, પ્રાણીઓમાં આ લાઇન નાકને ભીનું રાખવામાં અને સૂંઘવાની શક્તિ વધારવામાં મદદ કરે છે.
સમુદ્રશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષશાસ્ત્ર મુજબ, ફિલ્ટ્રમનો આકાર વ્યક્તિના વ્યક્તિત્વ વિશે ઘણું કહી જાય છે. જે લોકોનું ફિલ્ટ્રમ ઊંડું અને લાંબુ હોય છે, તેઓ અત્યંત આત્મવિશ્વાસુ, સર્જનાત્મક અને શક્તિશાળી માનવામાં આવે છે. ટૂંકું અને આછું ફિલ્ટ્રમ ધરાવતા લોકો સ્વભાવે શાંત અને અંતર્મુખી (Introvert) હોય છે, જ્યારે પહોળું ફિલ્ટ્રમ ઉદારતા અને દયાળુ સ્વભાવની નિશાની માનવામાં આવે છે.
આમ, નાકની નીચેની આ નાનકડી જગ્યા માનવ ઉત્ક્રાંતિ અને જૈવિક વિકાસનું સુંદર ઉદાહરણ છે. ગ્રીક શબ્દ 'ફિલ્ટ્રોન' પરથી ઉતરી આવેલા આ શબ્દનો અર્થ 'પ્રેમનું પ્રતીક' પણ થાય છે. ભલે તે વિજ્ઞાન હોય કે જ્યોતિષ, આ નાનકડો ખાડો દરેક વ્યક્તિના જીવનમાં અને તેના ચહેરાની ઓળખમાં એક મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
