અમૂલ અને નંદિનીએ ઘીના ભાવ કેમ વધાર્યા, ભવિષ્યમાં ફરી કિંમત વધશે?

Milk Product Worth : છેલ્લા નવ વર્ષમાં દેશમાં દૂધ ઉત્પાદનમાં લગભગ ત્રણ ટકાના ચક્રવૃદ્ધિ દરે વધારો થયો છે. તે વર્ષ 2016માં 165.1 મિલિયન ટનથી વધીને વર્ષ 2025માં 216.5 મિલિયન ટને પહોંચ્યું હતું.

જો કે, યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એગ્રીકલ્ચરના જણાવ્યા અનુસાર, આ વૃદ્ધિ દર 2026માં ઘટીને 2.5 ટકા થવાની ધારણા છે. આ વર્ષે દૂધનું ઉત્પાદન ૨૨૨ મિલિયન ટન સુધી રહેવાની ધારણા છે. આવતા વર્ષે ઉત્પાદન દરમાં વધુ ઘટાડો થવાની સંભાવના છે. તે લગભગ બે ટકા આસપાસ હોઈ શકે છે.

અમેરિકાના કૃષિ વિભાગના જણાવ્યા મજબ, ઉત્પાદનમાં ઘટાડાનું મુખ્ય કારણ અલ નીનો છે. આ કુદરતી આફતને કારણે દેશના મોટા રાજ્યોમાં દુષ્કાળ પશુઓના ઘાસચારાને અસર કરશે અને તેનાથી તેમની ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો થશે.

આ આંકડા દૂધના ઉત્પાદનમાં ઘટાડાની સમસ્યા તરફ નિર્દેશ કરે છે, પરંતુ કોઈ મોટી સમસ્યા વિશે જણાવતા નથી. ભારતમાં દૂધની એટલી અછત નથી જેટલી દૂધમાં રહેલા ફેટની છે.

દૂધમાં મુખ્યત્વે બે પ્રકારના ઘન પદાર્થો હોય છે. પ્રથમ, ચરબી (ફેટ). બીજું, ફેટ સિવાય નક્કર પદાર્થ (SNF). ચરબી ઉપરાંત ઘન પદાર્થોમાં લેક્ટોઝ, પ્રોટીન અને કેલ્શિયમ, ફોસ્ફરસ, પોટેશિયમ જેવા ખનિજોનો સમાવેશ થાય છે.

દૂધમાં હાજર આ ચરબીમાંથી માખણ બનાવવામાં આવે છે. માખણમાં લગભગ 82 ટકા ચરબી હોય છે. ડેટા અનુસાર, ઓક્ટોબર 2023 અને ઓક્ટોબર 2026 ની વચ્ચે માખણની સરેરાશ કિંમતમાં 54.3 ટકાનો વધારો થયો છે. માત્ર ત્રણ વર્ષમાં તે 348 રૂપિયા પ્રતિ કિલોથી વધીને 537 રૂપિયા પ્રતિ કિલો થઈ ગયું છે.

ઉપરાંત દૂધ માંથી બનેલા સ્કિમ્ડ દૂધના ભાવમાં આ સમયગાળા દરમિયાન માત્ર 18 ટકાનો વધારો થયો છે. સ્કિમ્ડ મિલ્ક હકીકતમાં દૂધમાં ફેટ ઉપરાંત જે ધન પદાર્થ હોય છે, તેમાંથી બને છે. તેની કિંમત 250 રૂપિયાથી વધીને 295 રૂપિયા પ્રતિ કિલો થઈ ગઈ છે. આ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે દૂધમાં ફેટની કિંમત ઝડપથી વધી રહી છે, જ્યારે અન્ય ઘન પદાર્થોના ભાવમાં એટલો વધારો થયો નથી.

માખણના ભાવ વધવાને કારણે ઘીના ભાવ પણ વધે છે, કારણ કે આ માખણ માંથી ઘી બનાવવામાં આવે છે. હાલ ડેરીમાં ગાયનું માખણ 550-555 રૂપિયા પ્રતિ કિલોના ભાવે વેચાઈ રહ્યું છે. આ મુજબ એક લિટર ગાયનું ઘી બનાવવા માટે ઓછામાં ઓછા 610-616 રૂપિયાના માખણની જરૂર પડે છે.

ઘી બનાવવા માટે માખણ સહિત અન્ય ખર્ચ પણ થાય છે. તેને ગરમ કરીને તૈયાર કરવામાં લગભગ પાંચ રૂપિયા અને પેક કરવામાં 10 રૂપિયા ખર્ચ થાય છે. આ પછી ટ્રાન્સપોર્ટેશન, દુકાનદારો અને ડિસ્ટ્રિબ્યુટર્સનો નફો અને પાંચ ટકા જીએસટી લાગુ થાય છે. આ તમામ ખર્ચને ભેગા કરીને, શુદ્ધ ગાયના ઘીની છૂટક કિંમત 755-762 રૂપિયા પ્રતિ લિટર સુધી પહોંચી શકે છે.

વધતી કિંમતની અસર અમૂલના ઉત્પાદનોના ભાવો પર પણ પડી છે. અમૂલનું સંચાલન કરતી ગુજરાત કોઓપરેટિવ મિલ્ક માર્કેટિંગ ફેડરેશન (GSMMF)એ ગાયના ઘીના પેકેટની કિંમત 695 રૂપિયાથી વધારીને 735 રૂપિયા કરી દીધી છે. તો 500 ગ્રામ બેટર પેકેટની કિંમત 310 રૂપિયાથી વધારીને 325 રૂપિયા કરવામાં આવી છે. નવી કિંમતો ૨ નવેમ્બરથી અમલમાં આવી છે.

દૂધમાં ઓછી ફેટ અને ભાવમાં વધારાના ચાર મુખ્ય કારણો

પહેલું કારણ વધારે ફેડ વાળા દૂધ ઉત્પાદનોની વધતી માંગ છે. ઘી, માખણ, ચીઝ અને આઈસ્ક્રીમ જેવા ઉત્પાદનોનો વપરાશ વધી રહ્યો છે. જીસીએમએમએફના ભૂતપૂર્વ મેનેજિંગ ડિરેક્ટર આરએસ સોઢીએ જણાવ્યું હતું કે 22 સપ્ટેમ્બર, 2025 થી આ પ્રોડક્ટ પરનો જીએસટી ઘટાડ્યા પછી આ ઉત્પાદનોની માંગમાં વધુ વધારો થયો છે. આઈસ્ક્રીમ પર જીએસટી 18 ટકાથી ઘટાડીને 5 ટકા કરવામાં આવ્યો છે. ઘી, માખણ અને ચીઝ પર દર 12 ટકાથી ઘટાડીને 5 ટકા કરવામાં આવ્યો છે. તે જ સમયે, ચીઝ પર GST 5 ટકાથી ઘટાડીને શૂન્ય કરવામાં આવ્યો હતો.

બીજું કારણ ભેળસેળયુક્ત દૂધ અને દૂધના ઉત્પાદનો સામે સરકારની કડક કાર્યવાહી છે. સપ્ટેમ્બર 2024માં તિરુપતિના લાડુમાં ભેળસેળયુક્ત ઘીના વપરાશની ઘટના સામે આવ્યા પછી, ફૂડ સેફ્ટી વિભાગે ભેળસેળયુક્ત ઘી વેચનારાઓ સામે કાર્યવાહી સઘન કરી હતી. આ પછી વનસ્પતિ તેલમાંથી બનેલા નકલી પનીરના વેચાણ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. આવા ચીઝમાં અસલી દૂધને બદલે વનસ્પતિ તેલનો ઉપયોગ થાય છે. આ સિવાય હલકી ગુણવત્તાવાળા દૂધ લઈ જતા ટેન્કર સામે પણ કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી.

ચેન્નાઈ સ્થિત ડેરી વેપારી ગણેશન પલાનીઅપ્પનના જણાવ્યા અનુસાર, આ કાર્યવાહી પછી અસલી અને સારી ગુણવત્તાવાળા દૂધની માંગ વધી છે. આવા દૂધમાં ચરબી અને અન્ય પોષક તત્વો વધારે હોય છે. એટલા માટે ખેડૂતો પણ હવે આવા દૂધના ઊંચા ભાવની માંગ કરી રહ્યા છે.

ત્રીજું કારણ મિલ્ક પ્રોડક્ટોની વિદેશોમાં નિકાસ છે. ભારતે નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં 56,578.64 ટન અને 2025-26માં 37,167.33 ટન ઘી, માખણ અને પાણી વગરની દૂધની ચરબી (એનહાઇડ્રોસ મિલ્ક ફેટ)ની નિકાસ કરી હતી. જેની કિંમત અનુક્રમે 2,663.05 કરોડ રૂપિયા અને 2,034.78 કરોડ રૂપિયા હતી.

વર્ષોથી, ભારતે રેકોર્ડ માત્રામાં દૂધની ચરબીની નિકાસ કરી છે. તે સમયે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેની કિંમત 6,500-7,500 ડોલર પ્રતિ ટન હતી. હવે તે ઘટીને 5,300-5,500 ડોલર પ્રતિ ટન થઈ ગયું છે. ઊંચી નિકાસને કારણે દેશની ડેરીઓએ ઘી અને માખણ બનાવવા માટે ચરબીના ભંડારમાં ઘટાડો કર્યો છે. આનાથી ઘરેલુ બજારમાં અછત વધુ વધી ગઈ છે.

ચોથું કારણ છે દેશમાં દૂધના ઉત્પાદનની ધીમી ગતિ. જ્યારે દૂધનું ઉત્પાદન ધીમી ગતિએ વધે છે, ત્યારે ડેરીઓને ખેડૂતો પાસેથી પૂરતું દૂધ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડે છે. આની અસર દૂધ અને તેના ઉત્પાદનોના ભાવો પર પડે છે.

આનું ઉદાહરણ કર્ણાટકમાં જોવા મળી રહ્યું છે. કર્ણાટક મિલ્ક ફેડરેશને ગાયના દૂધની ખરીદી કિંમત 35 રૂપિયાથી વધારીને 42 રૂપિયા પ્રતિ લિટર કરી દીધી છે. રાજ્ય સરકારની ક્ષિધારે યોજના હેઠળ ખેડૂતોને પહેલાથી જ પ્રતિ લિટર 5 રૂપિયાની વધારાની સહાય મળી રહી છે. આ રીતે ખેડૂતોને હવે એક લિટર દૂધ માટે કુલ 47 રૂપિયા મળી રહ્યા છે.

બીજી તરફ ફેડરેશને તેની નંદિની બ્રાન્ડના ટોન્ડ મિલ્કના ભાવમાં પણ વધારો કર્યો છે. દૂધની કિંમત 46 રૂપિયાથી વધારીને 54 રૂપિયા પ્રતિ લીટર કરવામાં આવી છે. ઘીના એક પેકેટની કિંમત પણ 715 રૂપિયાથી વધારીને 850 રૂપિયા કરવામાં આવી છે.

ઉત્તર પ્રદેશમાં પણ ડેરીઓ ભેંસના દૂધ માટે ખેડૂતોને 62-63 રૂપિયા પ્રતિ લીટર ચૂકવે છે. આરએસ સોઢીના જણાવ્યા અનુસાર, દૂધમાં ચરબીના ભાવમાં વધારો થવાનું એક કારણ ભેંસોના દૂધનો હિસ્સો ઘટતો રહેવો પણ છે. વર્ષ 2000-01માં દેશના કુલ દૂધ ઉત્પાદનમાં ભેંસોનું યોગદાન લગભગ 57 ટકા હતું. હવે તે ઘટીને લગભગ 45 ટકા થઈ ગઈ છે.

શું ભવિષ્યમાં દૂધ અને ઘી વધુ મોંઘું થશે?

હાલ દૂધ અને તેના ડેરી પ્રોડક્ટના ભાવમાં વધુ વધારો થવાની સંભાવના ઓછી છે. આનું એક કારણ દિવાળી પછી મીઠાઈઓ અને અન્ય દૂધના ઉત્પાદનોની માંગમાં ઘટાડો છે. આ ઉપરાંત, સામાન્ય રીતે શિયાળા અને પછીની ઋતુમાં દૂધનું ઉત્પાદન વધે છે. આ દરમિયાન ગાયો અને ભેંસો વધુ બાળકોને જન્મ આપે છે અને શિયાળામાં વધુ દૂધ આપે છે. દૂધના ઉત્પાદનમાં વધારાના આ સમયગાળાને ફ્લશ સીઝન કહેવામાં આવે છે.

અલ નીનોની અસર દૂધ ઉત્પાદન પર તરત જ દેખાય તેવી સંભાવના પણ નથી. ડેરી વેપારી ગણેશના પલાનીઅપ્પનના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે વરસાદ ઓછો થાય છે, ત્યારે ખેડૂતો ઘણીવાર પાક ઉગાડવા કરતાં પશુપાલન પર વધુ ધ્યાન આપે છે. આનું કારણ એ છે કે તેઓ દૂધ વેચીને નિયમિત આવક મેળવતા રહે છે. આવી સ્થિતિમાં, ખેડૂતો તેમની જમીન પર સામાન્ય પાક ઉગાડવાને બદલે, પશુઓ માટે ઘાસચારો ઉગાડવા માટે મર્યાદિત પાણીનો ઉપયોગ કરી શકે છે.

જો કે, અલ નીનોને કારણે, પ્રાણીઓ માટે ઘાસચારા અને ખોરાકની ઉપલબ્ધતા લાંબા ગાળે અસર થઈ શકે છે. પહેલાથી જ દૂધ આપતી ગાયો અને ભેંસો પર આની તાત્કાલિક અસર થશે નહીં. ખેડુતો સામાન્ય રીતે તેમને ઘાસચારો ખતમ થવા દેતા નથી. પરંતુ સગર્ભા પ્રાણીઓ, યુવાન વાછરડાઓ અને વાછરડાઓ તેનાથી પીડાય છે.

ઘાસચારાનો અભાવ આ પ્રાણીઓના સંવર્ધન અને દૂધ આપવાની પ્રક્રિયાને અસર કરી શકે છે. આની અસર તરત જ નહીં, પરંતુ લગભગ એક વર્ષ પછી દૂધના ઉત્પાદનમાં ઘટાડાના રૂપમાં જોઈ શકાય છે. એટલે કે આગામી સમયમાં દૂધની ઉપલબ્ધતા અને કિંમતો પર અલ નીનોની અસર પડે તેવી શક્યતા છે.