આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ સ્ટેશનના નિવૃત્તિના સમયગાળા સાથે NASAના સ્પેસ ઓપરેશન્સમાં પણ મોટો બદલાવ આવી રહ્યો છે. ભવિષ્યમાં પૃથ્વીની નીચી કક્ષામાં ખાનગી કંપનીઓ દ્વારા બનાવવામાં આવનારા સ્પેસ સ્ટેશનોમાં અવકાશયાત્રીઓ જશે. આ બદલાવ માટે NASAનું Johnson House Middle પોતાની ટ્રેનિંગ અને Mission Management સુવિધાઓને નવી ભૂમિકા માટે તૈયાર કરી રહ્યું છે.
અંતરિક્ષની દુનિયામાં લાંબા સમયથી એક નામ સૌથી વધુ જાણીતું રહ્યું છે અને તે છે આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ મથક એટલે કે Worldwide House Station (ISS). પૃથ્વીથી લગભગ 400 કિલોમીટર ઉપર ફરતું આ વિશાળ સ્પેસ સ્ટેશન દાયકાઓથી માનવ અંતરિક્ષ સંશોધનનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. પરંતુ હવે તેનો એક યુગ ધીમે ધીમે અંત તરફ આગળ વધી રહ્યો છે.
ISS લગભગ 2030 સુધી કાર્યરત રહેવાની અપેક્ષા છે. જોકે NASAના અધિકારીઓએ એવું પણ જણાવ્યું છે કે અમેરિકી કોંગ્રેસના નિર્દેશ મળે તો તેનું સંચાલન વધુ સમય સુધી ચાલુ રહી શકે છે. પરંતુ NASA માત્ર ISSના અંતની રાહ જોઈ રહ્યું નથી.
તે પહેલેથી જ એવા ભવિષ્ય માટે તૈયારી કરી રહ્યું છે, જ્યાં પૃથ્વીની નીચી કક્ષામાં સ્પેસ સ્ટેશન ચલાવવાની જવાબદારી સરકારની સાથે-સાથે ખાનગી કંપનીઓની પણ હશે. આ પરિવર્તનની સૌથી મહત્વની તૈયારી થઈ રહી છે NASAના Johnson House Middle (JSC) ખાતે.
ISS પછી શું થશે?
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ સ્ટેશન (ISS)નો યુગ પૂરો થયા પછી અંતરિક્ષમાં કોઈ ખાલી જગ્યા ઊભી ન થાય તે માટે NASA ખાનગી કંપનીઓ સાથે મળીને નવા Business Low Earth Orbit Locations (CLD) વિકસાવી રહ્યું છે.
સરળ ભાષામાં કહીએ તો, ભવિષ્યમાં અંતરિક્ષમાં એવા સ્પેસ સ્ટેશન હશે જે સરકારની માલિકીના બદલે ખાનગી કંપનીઓ દ્વારા બનાવવામાં અને ચલાવવામાં આવી શકે છે. 2021માં NASAએ આ દિશામાં ત્રણ ટીમને પ્રારંભિક તબક્કાના કરારો આપ્યા હતા. તેમની કુલ કિંમત આશરે $415 મિલિયન હતી.
આ ટીમોમાં સામેલ હતા,
- Nanoracks
- Blue Origin
- Northrop Grumman
બાદમાં Northrop Grumman સ્વતંત્ર CLD સ્ટેશન ડેવલપર તરીકે આગળ વધવાને બદલે Voyager Spaceના Starlab પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાઈ ગયું.
આ ઉપરાંત Huge House જેવી કંપનીઓ પણ પોતાના સ્પેસ સ્ટેશન મોડ્યુલ વિકસાવી રહી છે. અર્થાત્, ISS પછીનું અંતરિક્ષ માત્ર NASA કે અન્ય સરકારી એજન્સીઓનું ક્ષેત્ર નહીં રહે. કોમર્શિયલ સ્પેસ કંપનીઓ પણ તેમાં મોટી ભૂમિકા ભજવશે.
NASAનું કામ ખતમ નહીં થાય, બદલાઈ જશે
ખાનગી કંપનીઓ સ્પેસ સ્ટેશન ચલાવશે તેનો અર્થ એવો નથી કે NASA માનવ અંતરિક્ષ યાત્રામાંથી બહાર થઈ જશે. તેનાથી વિપરીત, NASA પોતાની વર્ષોની કામગીરી અને તાલીમના અનુભવનો ઉપયોગ કરીને આ ખાનગી સ્ટેશનો માટે મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર બનવા માગે છે.
આમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહેશે Mission Management, મિશન કંટ્રોલની. હોસ્ટનમાં આવેલું જ્હોનસન સ્પેસ સેન્ટર (Johnson House Middle) નાસાના માનવ અંતરિક્ષ કાર્યક્રમનું મહત્વનું કેન્દ્ર છે. અહીં અલગ-અલગ મિશન માટે વિશેષ કંટ્રોલ રૂમ છે. ISS ઉપરાંત Artemis અને Boeingના Starliner સાથે જોડાયેલી કામગીરી પણ અહીંથી થાય છે.
Science News: હિંદ મહાસાગરમાં 30 લાખ ચોરસ કિમી જેટલો વિશાળ રહસ્યમય ખાડો શોધાયો!
ISSના કંટ્રોલ રૂમમાં બેઠેલી ટીમ અંતરિક્ષયાત્રીઓ, સ્પેસક્રાફ્ટની સિસ્ટમ અને કોમ્યુનિકેશન પર સતત નજર રાખે છે. પરંતુ ભવિષ્યમાં આ અનુભવનો ઉપયોગ ખાનગી સ્પેસ સ્ટેશનો માટે પણ થઈ શકે છે.
ભવિષ્યના મિશન કંટ્રોલમાં શું બદલાશે?
NASAના ફ્લાઇટ ડિરેક્ટર Diane Dailey જણાવે છે કે, ભવિષ્યના મિશન કંટ્રોલ (Mission Management) કેન્દ્રોમાં પ્રોપલ્શન, કોમ્યુનિકેશન અને કમ્પ્યુટર જેવી અલગ-અલગ સિસ્ટમ માટે નિષ્ણાતોની જરૂર પડશે. NASA પાસે આ તમામ ક્ષેત્રોમાં દાયકાઓનો અનુભવ છે. એટલે ભવિષ્યમાં પ્રશ્ન માત્ર એટલો નહીં રહે કે સ્પેસ સ્ટેશન કોણ બનાવશે.
પરંતુ એ પણ મહત્વનું રહેશે કે, ખાનગી કંપની સ્ટેશન ચલાવે ત્યારે NASA અને કંપની વચ્ચે જવાબદારી કેવી રીતે વહેંચાશે? NASAનો અનુભવ અહીં કામ આવી શકે છે. જ્યાં અવકાશયાત્રીઓ આગ અને મેડિકલ ઇમરજન્સીની પણ પ્રેક્ટિસ કરે છે
જ્હોન્સન સ્પેસ સેન્ટરની House Automobile Mockup Facility, જેને Constructing 9 તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, આ પરિવર્તનમાં બીજી મહત્વપૂર્ણ સુવિધા છે. અહીં અવકાશયાત્રીઓને વાસ્તવિક અંતરિક્ષ મિશન પહેલાં વિવિધ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓની પ્રેક્ટિસ કરાવવામાં આવે છે.
આ તાલીમમાં આગ લાગવી, મેડિકલ ઇમરજન્સી અને માઇક્રોગ્રેવિટીમાં જરૂરી પ્રક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે. પૃથ્વી પર સામાન્ય લાગતી કેટલીક બાબતો પણ અંતરિક્ષમાં મુશ્કેલ બની શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે CPR. માઇક્રોગ્રેવિટીમાં કોઈ વ્યક્તિને સ્થિર રાખીને CPR કરવું પૃથ્વી પર કરતાં ઘણું અલગ અને પડકારજનક બની શકે છે. આ જ કારણ છે કે અવકાશયાત્રીઓ માટે માત્ર રોકેટ ઉડાવવાની તાલીમ પૂરતી નથી. તેમને એવી પરિસ્થિતિઓ માટે પણ તૈયાર કરવામાં આવે છે, જે મિશન દરમિયાન અચાનક ઊભી થઈ શકે.
નાસા ચંદ્ર પર ઘર બનાવવા તૈયાર, જાણો ક્યારે અને કેવી રીતે માણસ ચંદ્ર પર કાયમી રહેશે!
હવે ખાનગી કંપનીઓનું હાર્ડવેર પણ અહીં આવશે
Constructing 9નો ઉપયોગ માત્ર NASAના મિશન માટે જ થતો નથી. અહીં SpaceX અને Blue Origin સહિતની કંપનીઓનું હાર્ડવેર પણ આવ્યું છે. Starlab House consortium સાથે જોડાયેલું mock-up પણ અહીં ઉપયોગમાં લેવાયું છે.
NASA ભવિષ્યમાં ખાનગી સ્પેસ સ્ટેશનોનો ગ્રાહક બનવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. એટલે અધિકારીઓનું માનવું છે કે Constructing 9 જેવી સુવિધાઓમાં ખાનગી કંપનીઓના હાર્ડવેર અને તાલીમની પ્રવૃત્તિઓ વધુ વધી શકે છે.
આ એક મોટો બદલાવ છે. કારણ કે જે સુવિધાઓ એક સમયે મુખ્યત્વે સરકારી મિશનો માટે ઉપયોગમાં લેવાતી હતી, તે હવે ધીમે ધીમે સરકારી અને ખાનગી બંને અંતરિક્ષ ક્ષેત્ર માટેના ટ્રેનિંગ હબ બની રહી છે.
પાણીની અંદર સ્પેસવોકની પ્રેક્ટિસ કેમ થાય છે?
Johnson House Centerની સૌથી જાણીતી સુવિધાઓમાંથી એક છે Impartial Buoyancy Laboratory (NBL). નામ થોડું ટેકનિકલ છે, પરંતુ અહીં થતી તાલીમ ખૂબ જ રસપ્રદ છે. અવકાશયાત્રીઓ વિશેષ સ્પેસસૂટ પહેરીને પાણીની અંદર જાય છે અને ત્યાં spacewalkની પ્રેક્ટિસ કરે છે.
પાણીની અંદર ISSના વિવિધ મોડ્યુલ અને સ્પેસક્રાફ્ટના mock-ups તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. આ રીતે અવકાશયાત્રીઓ વાસ્તવિક અંતરિક્ષમાં જવા પહેલાં સ્પેસ સ્ટેશનની બહાર કરવાની કામગીરીની પ્રેક્ટિસ કરી શકે છે. માત્ર spacewalk જ નહીં, પરંતુ ઇમરજન્સી પરિસ્થિતિઓની પણ તાલીમ આપવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ સ્પેસક્રાફ્ટ પાણીમાં અલગ સ્થિતિમાં લેન્ડ થાય તો અવકાશયાત્રીઓએ સુરક્ષિત રીતે બહાર કેવી રીતે નીકળવું? આવી પરિસ્થિતિઓની પણ અહીં રિહર્સલ કરવામાં આવે છે.
શું માણસ 200 વર્ષ સુધી જીવી શકે? નવા અભ્યાસે બતાવી શરીરની કોષોમાં છુપાયેલી ‘ઉંમરની મર્યાદા
હવે ખાનગી કંપનીઓ માટે પણ ખુલશે NASAની સુવિધા
NBLનો ઉપયોગ ખાનગી કંપનીઓ પહેલેથી જ કરે છે. તેમાં સ્પેસસૂટના ટેસ્ટિંગ જેવી પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે. ISS કાર્યક્રમ ધીમે ધીમે સમાપ્ત થવા તરફ આગળ વધશે તેમ NASA આ સુવિધા દ્વારા કોમર્શિયલ સ્પેસ કંપનીઓને વધુ સેવાઓ આપવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે.
જોકે હાલમાં NBLની કેટલીક વધારાની ક્ષમતાનો ઉપયોગ US Navy પણ કરે છે. પરંતુ લાંબા ગાળે અહીં ખાનગી સ્પેસ કંપનીઓની હાજરી વધવાની સંભાવના છે.
અંતરિક્ષની દુનિયામાં આવી રહ્યું છે મોટું પરિવર્તન
ISSનું નિવૃત્તિ તરફ આગળ વધવું માત્ર એક સ્પેસ સ્ટેશનના અંતની કહાની નથી. તે અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં સરકારથી ખાનગી ક્ષેત્ર તરફ વધી રહેલા પરિવર્તનનું પ્રતીક પણ છે. એક તરફ NASA ISS, Artemis અને અન્ય સરકારી મિશનો પર કામ કરી રહ્યું છે.
બીજી તરફ ખાનગી કંપનીઓ પૃથ્વીની નીચી કક્ષામાં પોતાના સ્પેસ સ્ટેશન અને મોડ્યુલ તૈયાર કરી રહી છે. આ સ્થિતિમાં Johnson House Middle પણ પોતાની ભૂમિકા બદલી રહ્યું છે.
ભવિષ્યમાં દરેક સ્પેસ સ્ટેશન કદાચ નાસાના નહીં હોય. પરંતુ તેની પાસે રહેલું સૌથી મોટું મૂલ્ય હશે અવકાશયાત્રીઓની તાલીમ, મિશન કંટ્રોલના અનુભવ અને દાયકાઓથી વિકસાવેલી માનવ અંતરિક્ષ કામગીરીનું જ્ઞાન. અને એટલે જ ISSનો યુગ પૂરો થવા તરફ આગળ વધી રહ્યો હોવા છતાં, NASA માટે અંતરિક્ષની કહાની અહીં પૂરી થતી નથી.
વૈજ્ઞાનિકો ISRO કેમ છોડી રહ્યા છે? Gaganyaan માટે વિલંબ કેમ? જાણો સમગ્ર વિશ્લેષણ
કદાચ હવે અંતરિક્ષમાં એક નવો યુગ શરૂ થઈ રહ્યો છે જ્યાં સરકારી એજન્સીઓ અને ખાનગી કંપનીઓ સાથે મળીને પૃથ્વીની બહારનું ભવિષ્ય બનાવશે.
