સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતા મોદી સરકાર માટે કેમ ખાસ છે? મળ્યું ચોથી વાર એક્સટેન્શન!

Tushar Mehta Solicitor Basic: કોર્ટરુમમાં કેન્દ્ર સરકાર માટે ઢાલ બની ઉભા રહેતા સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતા મોદી સરકાર માટે ખાસ છે. કાશ્મીરથી લઈને રામ મંદિર, નાગરિકત્વના મુદ્દાઓથી લઈને ઇલેક્ટોરલ ફંડિંગ જેવા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ વિષયો પર અદાલતમાં સરકારના મુખ્ય બચાવકર્તા રહેલા 61 વર્ષીય તુષાર મહેતાને મોદી સરકારમાં ચોથી વાર એક્સટેન્શન મળ્યું છે. જે એમની કાબેલિયત અને મોદી સરકારમાં એમનું મહત્વ બતાવી જાય છે. 

જૂન 20 ના રોજ મળેલું ચોથું એક્સટેન્શન ભારતના બીજા સૌથી લાંબો સમય સેવા આપનારા સોલિસિટર જનરલ (SG) તુષાર મહેતાની કેન્દ્ર સરકારના મુખ્ય અદાલતી વ્યૂહરચનાકાર (કોર્ટરૂમ સ્ટ્રેટેજિસ્ટ) તરીકેની ભૂમિકાને વધુ મજબૂત કરે છે.

વર્ષ 2014 માં સૌપ્રથમ એડિશનલ એસજી તરીકે નિયુક્ત થયા બાદ અને 2018 માં સોલિસિટર જનરલ તરીકે પ્રમોશન મેળવ્યા પછી, 61 વર્ષીય મહેતા નરેન્દ્ર મોદી સરકારના કશ્મીર, રામ મંદિર, નાગરિકત્વ અને ઇલેક્ટોરલ ફંડિંગ જેવા અનેક મહત્વપૂર્ણ રાજકીય નિર્ણયોમાં અદાલતમાં બચાવની મુખ્ય હરોળ રહ્યા છે. 

નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી હતા ત્યારે તેમના હેઠળ ગુજરાતના એડિશનલ એડવોકેટ જનરલ તરીકે કામ કરી ચૂકેલા મહેતાની દલીલો હંમેશાં સ્પષ્ટ રહી છે: અદાલતોએ ચૂંટાયેલી સરકારો દ્વારા લેવાયેલા નિર્ણયોને પ્રાધાન્ય આપવું જોઈએ, ખાસ કરીને જ્યાં શાસન, સુરક્ષા અથવા જાહેર નીતિના પ્રશ્નો સંકળાયેલા હોય.

તેમના સાથીદારો અને વિપક્ષી વકીલો પણ મહેતાની અથાક મહેનત અને સાતત્યની પ્રશંસા કરે છે. બંધારણીય બાબતોમાં અદાલતમાં મહેતાની સામે હાજર રહી ચૂકેલા સિનિયર એડવોકેટ સંજય હેગડેએ ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસને જણાવ્યું કે સોલિસિટર જનરલ સરકાર માટે એક ખૂબ જ મજબૂત લડવૈયા હોય છે. 

હેગડે કહે છે, કાયદાકીય અધિકારી તરીકેના તેમના શરૂઆતના દિવસોથી લઈને અત્યાર સુધીમાં મહેતા ખૂબ પરિપક્વ થયા છે અને તેમણે જુનિયર્સની એક ઉત્તમ ટીમ બનાવી છે, જેના પર તેઓ ભરોસો રાખે છે.

તેમણે એ પણ નોંધ્યું કે મહેતા જરૂર પડ્યે પોતાના વલણમાં સુધારો કરવામાં પાછીપાની કરતા નથી. જ્યાં ભૂલો થઈ હોય, ત્યાં કોઈ પ્રતિકૂળ આદેશ પસાર થાય તે પહેલાં તેઓ પોતાની ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરીને તેને સુધારી લે છે.

મહેતાની કટોકટી સંભાળવાની ક્ષમતાને સિનિયર એડવોકેટ આત્મારામ એન એસ નાડકર્ણી પણ સ્વીકારે છે, જેમણે મહેતા સાથે એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ તરીકે કામ કર્યું હતું. મહેતાને “પ્રચંડ વકીલ” ગણાવતા નાડકર્ણીએ વિવિધ અદાલતોમાં તેમની સતત હાજરી પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. 

નાડકર્ણી કહે છે, તેઓ દિલ્હી હાઈકોર્ટ અને અન્ય અદાલતોમાં પણ હાજર રહે છે; તેઓ એકસાથે આટલી બધી જગ્યાઓ કેવી રીતે મેનેજ કરે છે તે અદ્ભુત છે. તેમણે ઉમેર્યું કે આટલા કામના બોજ છતાં તેમણે ક્યારેય મહેતાને અદાલતમાં ગુસ્સો કરતા કે સંયમ ગુમાવતા જોયા નથી.

એસજી સી કે દફતરી પછી બીજો સૌથી લાંબો કાર્યકાળ

સ્વતંત્રતા પછી જવાહરલાલ નેહરુના નેતૃત્વવાળી પ્રથમ સરકારમાં 1950 થી 1963 સુધી એસજી તરીકે સેવા આપનાર સી કે દફ્તરી જ એકમાત્ર એવી વ્યક્તિ હતા જેમનો કાર્યકાળ મહેતા કરતાં લાંબો હતો.

વર્ષ 2029 સુધી એસજી તરીકે રહેવા સજ્જ મહેતા આગામી થોડા વર્ષોમાં વકફ (સુધારો) કાયદો, ધર્માંતરણ વિરોધી કાયદા અને પ્લેસીસ ઓફ વર્શિપ (સ્પેશિયલ પ્રોવિઝન્સ) એક્ટ સહિતના અનેક મહત્વપૂર્ણ કેસોમાં સરકાર તરફથી હાજર રહેશે.

અદાલતમાં મેળવેલી સફળતાઓ

તેમના નેતૃત્વ હેઠળ, સોલિસિટર જનરલનું પદ જે સત્તાવાર રીતે દેશના એટર્ની જનરલને સહાય કરતું બીજા ક્રમનું સર્વોચ્ચ કાયદાકીય પદ છે, જે અદાલતોમાં સરકારનો મુખ્ય અવાજ બનીને ઉભરી આવ્યું.

રાફેલ ડીલ

મહેતા સમક્ષ આવેલી શરૂઆતની હાઈ-પ્રોફાઈલ બાબતોમાંની એક રાફેલ ફાઈટર એરક્રાફ્ટ ડીલને પડકારતી અરજી હતી, જેમાં ખરીદી પ્રક્રિયામાં ગેરરીતિઓનો આક્ષેપ કરીને તપાસની માંગ કરવામાં આવી હતી.

મહેતાએ દલીલ કરી હતી કે જ્યાં સુધી ગેરકાયદેસરતાના સ્પષ્ટ પુરાવા ન હોય ત્યાં સુધી અદાલતોએ સંરક્ષણ ખરીદી અને લશ્કરી સજ્જતાના પ્રશ્નોમાં દખલ કરવી જોઈએ નહીં. સુપ્રિમ કોર્ટે આખરે ડિસેમ્બર 2018 ના એક આદેશમાં આ ડીલમાં દખલ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. 

કોંગ્રેસે આ ડીલને મોટો રાજકીય મુદ્દો બનાવ્યો હોવાથી, સુપ્રિમ કોર્ટનો આ આદેશ 2019 ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ પહેલાં મોદી સરકાર માટે મોટો વેગ આપનારો સાબિત થયો હતો.

રામ મંદિર વિવાદ

રામ મંદિર વિશેના અન્ય એક ઐતિહાસિક કેસ જેમાં મહેતા હાજર રહ્યા હતા તે રામ જન્મભૂમિ વિવાદ હતો. નવેમ્બર 2019 માં, સુપ્રિમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો કે 2.77 એકરની વિવાદિત જમીન રામ મંદિર માટે સરકાર સંચાલિત ટ્રસ્ટને સોંપવામાં આવે, જ્યારે મસ્જિદ માટે અયોધ્યામાં 5 એકરનો વૈકલ્પિક પ્લોટ ફાળવવાનો આદેશ આપ્યો. જેણે ભાજપના મુખ્ય એજન્ડામાં સામેલ આ લાંબા સમયના વિવાદનો અંત આણ્યો.

આ પણ વાંચો । અયોધ્યા રામ મંદિરમાં દાનની ચોરી મામલે મોટું એક્શન, SIT રિપોર્ટ બાદ 8 લોકો સામે FIR દાખલ

કલમ 370

મોદી સરકાર દ્વારા ઓગષ્ટ 5, 2019 ના રોજ આ કાયદાને નાબૂદ કરવો એ ભાજપના અન્ય એક વૈચારિક એજન્ડાની પૂર્તિ હતી, જેણે જમ્મુ અને કશ્મીરનો વિશેષ દરજ્જો હટાવી દીધો હતો.

પાંચ ન્યાયાધીશોની બંધારણીય બેંચ સમક્ષ હાજર રહીને મહેતાએ દલીલ કરી હતી કે કલમ 370 એક અસ્થાયી જોગવાઈ હતી અને રાષ્ટ્રપતિ શાસન દરમિયાન સંસદ કાયદાકીય સત્તાઓનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરી શકે છે. ડિસેમ્બર 2023 માં, સુપ્રિમ કોર્ટે સર્વાનુમતે સરકારના નિર્ણયને માન્ય રાખ્યો હતો.

નાગરિકત્વના મુદ્દાઓ

સિટિઝનશિપ એક્ટની કલમ 6A ને પડકારતી અરજીઓ દરમિયાન મહેતાએ ગેરકાયદેસર ઇમિગ્રેશનને રોકવાના સરકારના પ્રયાસોનો બચાવ કર્યો હતો. કલમ 6A એ 1985 ના આસામ કરાર પછી ઉમેરવામાં આવેલી એક વિશેષ જોગવાઈ છે જે આસામમાં નાગરિકત્વ નક્કી કરવા માટે એક અલગ માળખું પૂરું પાડે છે. બંધારણીય બેંચે કેન્દ્ર દ્વારા બચાવ કરાયેલા આ માળખાને સ્વીકારીને આ જોગવાઈને યથાવત રાખી હતી.

સંસદ દ્વારા નાગરિકત્વ (સુધારો) કાયદો (CAA) પસાર કર્યા પછી પણ સરકારના આ અભિગમની ચકાસણી કરવામાં આવી હતી. આ કાયદો સુપ્રિમ કોર્ટ સમક્ષ પડકાર હેઠળ હોવા છતાં, મહેતાએ સતત દલીલ કરી છે કે સંસદ પડોશી દેશોના પીડિત લઘુમતીઓ માટે વિશેષ નાગરિકત્વ માર્ગો બનાવવા માટે હકદાર છે.

કોવિડ

દેશવ્યાપી લોકડાઉન દરમિયાન જ્યારે હજારો સ્થળાંતરિત શ્રમિકોએ ઘરે પરત ફરવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે તેમને તાત્કાલિક રાહત આપવાની માંગ કરતી અરજીઓ સુપ્રિમ કોર્ટમાં પહોંચી હતી. મહેતાએ આ દરમિયાન વહીવટીતંત્રના પ્રતિભાવ અને કામગીરીનો બચાવ કર્યો હતો.

પીએમ કેયર્સ ફંડ

આવી જ દલીલો પીએમ કેયર્સ ફંડ (PM CARES Fund) ને લગતી અરજીઓમાં પણ કરવામાં આવી હતી, જ્યારે આ ફંડને સાર્વજનિક સત્તામંડળ ગણીને માહિતી જાહેર કરવાની શરતો હેઠળ લાવવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. પીએમ કેયર્સને આરટીઆઈ (RTI) હેઠળ લાવવાની માંગ કરતી અરજીઓ આખરે સર્વોચ્ચ અદાલતે August 2020 માં ફગાવી દીધી હતી.

પીએમએલએ (PMLA)

મહેતાએ તપાસ એજન્સીઓ સાથે સંકળાયેલા કેસોમાં કારોબારીની સત્તા પર પણ ભાર મૂક્યો છે. વર્ષ 2022 માં, સુપ્રિમ કોર્ટે પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટની મુખ્ય જોગવાઈઓને પડકારતી અરજીઓ પર સુનાવણી કરી હતી, જે એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) ને વ્યાપક તપાસ સત્તા આપે છે અને આરોપીઓના જામીનને મર્યાદિત કરે છે. 

આ પણ વાંચો । Exclusive: રામ મંદિર ટ્રસ્ટ ફંડમાં ₹3,500 કરોડ રોકડા છતાં કોઈ SOP નહીં!

મહેતાએ દલીલ કરી હતી કે મની લોન્ડરિંગ એ આંતરરાષ્ટ્રીય પરિમાણો ધરાવતો ગંભીર આર્થિક ગુનો છે, જેની અસરકારક તપાસ માટે વિશેષ સત્તાઓની જરૂર છે. સુપ્રિમ કોર્ટે જુલાઈ 2022 માં આ કાયદાને મોટાભાગે માન્ય રાખ્યો હતો અને ઇડી (ED) ની સત્તાઓને વધુ મજબૂત કરી હતી.

EWS

આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો માટેના 10% અનામતને પડકારતી અરજીઓમાં પણ મહેતાની દલીલો સફળ રહી હતી. નવેમ્બર 2022 માં, સુપ્રિમ કોર્ટની બંધારણીય બેંચે આ ક્વોટા આપતા સુધારાને માન્ય રાખ્યો હતો અને સરકારની એ દલીલનો સ્વીકાર કર્યો હતો કે આર્થિક પછાતપણું એ હકારાત્મક પગલાં માટે સ્વતંત્ર આધાર બની શકે છે.

યુએપીએ (UAPA)

મુખ્ય આતંકવાદ વિરોધી કાયદા અનલોફુલ એક્ટિવિટીઝ (પ્રિવેન્શન) એક્ટ હેઠળ ચાલતા કેસો અને જામીનની અરજીઓમાં, સોલિસિટર જનરલે દલીલ કરી છે કે ન્યાયાધીશોએ જામીન પર વિચાર કરતી વખતે આક્ષેપોની ગંભીરતા અને વ્યાપક સુરક્ષા અસરોને ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ. જો કે વિવિધ કેસોમાં પરિણામો અલગ-અલગ આવ્યા છે, પરંતુ કેન્દ્ર દ્વારા બચાવ કરાયેલું વ્યાપક કાનૂની માળખું મોટાભાગે અકબંધ રહ્યું છે.

રાજદ્રોહ (Sedition)

તત્કાલીન આઈપીસી (IPC) હેઠળ રાજદ્રોહના કાયદાને બંધારણીય પડકાર આપવા દરમિયાન કેન્દ્રએ એક અલગ વ્યૂહરચના અપનાવી હતી. આ કાયદાનો તેના અસ્તિત્વમાં રહેલા સ્વરૂપમાં બચાવ કરવાને બદલે, મહેતાએ કોર્ટને જાણ કરી કે સરકાર આ જોગવાઈ પર પુનઃવિચાર કરી રહી છે. આ કાર્યવાહીના કારણે નવી રાજદ્રોહની ફરિયાદો અને તપાસ પર કામચલાઉ રોક લાગી હતી.

અદાલતમાં મળેલી અસફળતાઓ

પેગાસસ સ્પાયવેર વિવાદ દરમિયાન સુપ્રિમ કોર્ટે સંસ્થાકીય સન્માન અને દખલ ન કરવાની સરકારની દલીલ સ્વીકારી ન હતી. સરકારી એજન્સીઓએ પત્રકારો, કાર્યકરો અને રાજકારણીઓ વિરુદ્ધ સર્વેલન્સ સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કર્યો હોવાના આક્ષેપોનો સામનો કરતી વખતે, મહેતાએ દલીલ કરી હતી કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે સંકળાયેલા પ્રશ્નોના જવાબો હંમેશાં ખુલ્લી અદાલતમાં આપી શકાય નહીં.

ઓક્ટોબર 2021 માં, સુપ્રિમ કોર્ટે સરકારના વલણને સીધું સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરીને આ આક્ષેપોની તપાસ કરવા માટે એક નિષ્ણાત સમિતિની નિમણૂક કરી હતી.

આ પણ વાંચો । માર્ગ અકસ્માતમાં ભોગ બનેલા લોકોના જીવ બચાવવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટના પાંચ મુખ્ય નિર્દેશો

ઇલેક્ટોરલ બોન્ડ્સ કેસ સરકાર માટે બીજો મોટો ફટકો હતો. કેન્દ્ર સરકારે દલીલ કરી હતી કે અનામી રાજકીય દાન દાતાઓની ગોપનીયતાનું રક્ષણ કરે છે અને ઔપચારિક બેંકિંગ વ્યવહારોને પ્રોત્સાહિત કરે છે. જો કે, સુપ્રિમ કોર્ટની બંધારણીય બેંચે ફેબ્રુઆરી 2024 માં આ યોજનાને સંપૂર્ણપણે રદ કરી દીધી હતી.