મહારાષ્ટ્રમાં દુષ્કાળથી ફળોની ખેતી નિષ્ફળ જતા ખેડૂતોને જંગી નુકસાન

Specific Unique : મહારાષ્ટ્રમાં દુષ્કાળની ગંભીર અસરો ફળ ઉત્પાદક વિસ્તારોમાં સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહી છે. મહારાષ્ટ્ર જાલના જિલ્લાના અંબાડ તાલુકામાં, મૌસંબીના ઝાડ પરના ફળો સંકોચાઈ ગયા છે, માંડ માંડ લીંબુ જેટલા કદના રહ્યાછે. કેટલાક વૃક્ષો ભયંકર તડકાના લીધે ભૂરા રંગના થઈ ગયા છે, જ્યારે પાકેલા ફળો જમીન પર વેરવિખેર પડેલા છે.

વિદર્ભના અમરાવતી જિલ્લાના લિંગા ગામમાં નારંગી ઉગાડનારાઓએ વૃક્ષોને બચાવવાની આશામાં અકાળે કાચા ફળો તોડવાનું શરૂ કરી દીધું છે.

રાજ્યમાં 1 જૂનથી 26 સપ્ટેમ્બર વચ્ચે સામાન્ય કરતા 18 ટકા ઓછો વરસાદ નોંધાયો હતો. આ પછી રાજ્યના 358 માંથી 304 તાલુકાઓમાં દુષ્કાળ અથવા દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિ જાહેર કરવામાં આવી હતી. મરાઠાવાડા અને વિદર્ભમાં વરસાદના અભાવને કારણે ફળોનું કદ ઘટી ગયું છે, પાકનો નાશ થયો છે અને વૃક્ષો સુકાઈ ગયા છે.

નારંગીના ઝાડને નુકસાન

અમરાવતી જિલ્લાના લિંગા ગામમાં, નારંગી ઉગાડનાર શિવહારી હડકે તેમના લગભગ બે એકરના બગીચામાં 18 વર્ષ જૂના વૃક્ષોમાંથી કાચી નારંગી તોડી રહ્યા છે. આ ફળોનું કદ સંકોચાઇને માંડ આમળા જેટલું બચ્યું છે. ફળ આપનારા ઝાડને નિયમિત પાણી આપવાની જરૂર છે. આવી સ્થિતિમાં શિવહરી હાડકેને આશા છે કે કાચા ફળો તોડવાથી ઝાડના પાણીની જરૂરિયાત ઓછી થશે અને બાકીના વૃક્ષોને બચાવી શકાશે.

શિવહરી હડકે બગીચામાં લગભગ 250 વૃક્ષો છે, જેમાંથી 10 સુકાઈ ગયા છે. તેમના નાના ભાઈના બગીચામાં 70 જેટલા વૃક્ષો પણ સુકાઈ ગયા છે. ગયા વર્ષે પણ હડકેના કેટલાક વૃક્ષો સુકાઈ ગયા હતા. પરિવાર પ્રાણીઓને કારણે થયેલા નુકસાનનો પણ સામનો કરી રહ્યો છે. પ્રાણીઓએ ઝાડની છાલ ઉખેડી દીધી છે, જેના કારણે તેઓ વધુ સંવેદનશીલ બની ગયા છે.

મૌસંબીના ફળોને નુકસાન

મરાઠાવાડામાં સતત દુષ્કાળ અને જંતુઓના હુમલાને કારણે જાલના જિલ્લાના કેટલાક ભાગોમાં મોસંબીના ઉત્પાદનમાં સતત ઘટાડો થયો છે. જાલનાના રોહિલાગઢ, અંબડ અને ઘનસાવંગી તેમજ બીડના ગેવરાઈ અને છત્રપતિ સંભાજીનગરના પૈઠાણ વિસ્તારો એક સમયે મૌસંબીના બગીચાઓ માટે પ્રખ્યાત હતા. પરંતુ વારંવાર પાક નિષ્ફળતાને કારણે, ઘણા ખેડુતોએ ફળ ઉગાડવાનું બંધ કરી દીધું છે.

દાડમની ખેતીને જંગી નુકસાન

રોહિલાગઢના 35 વર્ષના ખેડૂત શિવાજી ટકલે કહે છે કે, દાડમના પાકની નિષ્ફળતાને કારણે તેમને આ વર્ષે લગભગ 2.5 લાખ રૂપિયાનું નુકસાન થયું છે. “મેં મારા અઢી એકર ખેતરમાં 500-600 દાડમના ઝાડ વાવ્યા હતા. તેના પર લગભગ 2.5 લાખ રૂપિયાનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ વરસાદ પડ્યો ન હતો અને સમગ્ર પાક માટે સિંચાઈની વ્યવસ્થા પણ શક્ય ન હતી. 400 થી વધુ વૃક્ષો સંપૂર્ણપણે નાશ પામ્યા હતા. બાકીનાં વૃક્ષો પર નાનાં ફળ લાગ્યા હતાં, પણ તે વેચવા લાયક ન હતાં. હવે અમે તે વૃક્ષો કાપી નાખીશું. મને ખબર નથી કે વીમા અને વળતરના રૂપમાં મને કેટલા પૈસા મળશે, પરંતુ આ ખોટ સ્વીકારવી ખૂબ જ મુશ્કેલ છે. ”

શિવાજી ટકલેના પિતાએ 1998માં તેમની જમીન પર મૌસંબીના વૃક્ષો વાવવાનું શરૂ કર્યું હતું. તે સમયે, તેમના બગીચામાં દર વર્ષે 2,500 થી વધુ ફળો ઉત્પન્ન થતા હતા. નજીકમાં કોઈ સ્થાનિક બજાર ન હોવાથી તેઓ મૌસંબી વેચવા માટે નાગપુર જતા હતા. પરંતુ 2012 અને 2014માં દુષ્કાળ અને ત્યારબાદના જંતુઓના હુમલાથી આ વિસ્તારના બગીચાઓને ભારે નુકસાન થયું હતું.

મૌસંબી હવે સ્થાનિક બજારોમાં મર્યાદિત માત્રામાં ઉપલબ્ધ છે અને તેની કિંમત 35 રૂપિયા પ્રતિ કિલો છે. આ વર્ષે, મહારાષ્ટ્રને મોસમી ચોમાસાની માંગને પહોંચી વળવા માટે આંધ્ર પ્રદેશ સહિત અન્ય રાજ્યોના પુરવઠા પર નિર્ભર રહેવું પડી શકે છે.

અંબડના ખેડૂત જગદીશ દેશમુખે 2023માં દાડમની ખેતીથી લાખો રૂપિયાની કમાણી કરી હતી. પરંતુ તેઓ કહે છે કે આ વર્ષે વરસાદના અભાવે ખેતીને નુકસાનની મોસમમાં ફેરવી દીધી છે.

નાગપુરમાં ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચના સેન્ટ્રલ સાઇટ્રસ ફ્રૂટ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (આઇસીએઆર-સીસીઆરઆઈ)ના વૈજ્ઞાનિકોએ ચેતવણી આપી છે કે ખરાબ હવામાનને કારણે ખાટા ફળોની ખેતીમાં ભારે નુકસાન થઈ શકે છે.

સંસ્થાના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક એ. થિરુગનાનવેલ એ જણાવ્યું કે, આ વર્ષે વિદર્ભ જેવા નારંગી ઉગાડતા મુખ્ય વિસ્તારોમાં વરસાદ સામાન્ય કરતા લગભગ 30-40 ટકા ઓછો રહ્યો છે. વરસાદના દિવસોની ઓછી સંખ્યા અને અસમાન વરસાદના કારણે ખેડૂતોને તેમના બગીચાઓને સિંચાઈ કરવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે.

વરસાદની માત્રા અને વિતરણ બંને જરૂરી

વૈજ્ઞાનિક સમજાવે છે કે, “વરસાદની કુલ માત્રાની સાથે, તે પણ મહત્વનું છે કે કેટલો સમય વરસાદ પડે છે. આ વર્ષે વરસાદની માત્રા અને સમયગાળો બંને જરૂરિયાત મુજબ રહ્યા નથી. જેના કારણે ખેડૂતો પોતાના પાકને સિંચાઈ કરી શકતા ન હતા. ઊંચું તાપમાન, પાણીની ઓછી ઉપલબ્ધતા અને વધતા બાષ્પીભવનને કારણે દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિઓ સર્જાઈ હતી. ”

પાણીની અછતની અસર હવે ફળના કદ અને વૃક્ષોના અસ્તિત્વ પર દેખાઈ રહી છે. “જ્યારે પાણીની અછત હોય છે, ત્યારે છોડ ફળને પોષણ આપવાને બદલે પોતાને ટકાવી રાખવા માટે ઉપલબ્ધ ભેજનો ઉપયોગ કરે છે. પરિણામે, ફળનું કદ નાનું રહે છે. આ સિવાય વૃક્ષો સુકાઈ જવાની ઘટનાઓ પણ સામે આવી છે. ”

સામાન્ય પરિસ્થિતિઓમાં, ખાટા ફળોની સરેરાશ ઉપજ હેક્ટર દીઠ લગભગ 13 ટન છે. એક ફળનું વજન 140 થી 180 ગ્રામ સુધી હોય છે. પરંતુ દુષ્કાળગ્રસ્ત બગીચાઓમાં, ઉત્પાદન હેક્ટર દીઠ સાતથી આઠ ટન સુધી ઘટી શકે છે. આનાથી મોટા પાયે ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થવાની અપેક્ષા છે.

સંસ્થાના નિયામક એન જી પાટિલે જણાવ્યું હતું કે રાજ્યના સંબંધિત વિભાગો નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરી રહ્યા છે. “ઘણીવાર લોકો વરસાદની કુલ માત્રા જુએ છે અને માની લે છે કે પરિસ્થિતિ ખૂબ ખરાબ નથી. પરંતુ વરસાદનું વિતરણ પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે. પાકના ખોટા તબક્કે વરસાદ પડવાથી ખેડૂતો માટે કોઈ ફાયદો થતો નથી. કૃષિ દુષ્કાળ અને હાઇડ્રોલોજીકલ દુષ્કાળ પણ અલગ છે. ”

જો ફળોનો રંગ યોગ્ય રીતે વિકસિત નહીં થાય તો બજારમાં તેની કિંમત વધુ ઘટી શકે છે. ઉપરાંત, લાંબા સમય સુધી ભેજના અભાવને કારણે, વૃક્ષો નબળા પડે છે અને જંતુઓ અને રોગોનું જોખમ વધારે છે. જે વૃક્ષો કાયમી કરમાઈ જવાના તબક્કાથી આગળ નીકળી ગયા છે અને સંપૂર્ણપણે સુકાઈ ગયા છે તે ફરીથી લીલા થવાની સંભાવના નથી. ખેડુતોએ આવા વૃક્ષોને જડમૂળથી ઉખેડી નાખવા પડશે અને તેના સ્થાને નવા વૃક્ષો વાવવા પડેશે. નવા બગીચામાંથી પ્રથમ લણણી મેળવવામાં લગભગ ચાર વર્ષ લાગે છે.

આ પણ વાંચો | મહારાષ્ટ્રમાં એક ગામના 350 યુવકોના લગ્ન નથી થતા, હવે ગ્રામીણોએ આખુ ગામ વેચવા કાઢ્યું

બંને વિસ્તારના ખેડૂતો માટે આ નુકસાન માત્ર એક પાકનું નુકસાન થવા પૂરતું મર્યાદિત નથી. આનો અર્થ એ છે કે તેઓ ઘણા વર્ષોનું રોકાણ ગુમાવી રહ્યા છે. આ સાથે, તમારે બગીચાને ફરીથી બનાવવા માટે નવેસરથી પૈસા ખર્ચવા પડશે અને પ્રથમ લણણી માટે ચાર વર્ષ સુધી રાહ જોવી પડશે. દેશમુખના શબ્દોમાં કહીએ તો, “આ વર્ષે વરસાદના અભાવે ખેડૂતોને માત્ર નુકસાન થયું છે.”