Caste Census: 2027ની જનગણનામાં જાતિ ગણતરીનો નિર્ણય થયા બાદ હવે સવાલ માત્ર જાતિની ગણતરી થશે કે નહીં એટલો જ નથી રહ્યો. જાતિના નામ કેવી રીતે નોંધાશે અને આ માહિતીનું પ્રમાણભૂત વર્ગીકરણ કેવી રીતે થશે તે પણ મોટો પડકાર છે. આ દરમિયાન OBC યાદીને લઈને રજિસ્ટ્રાર જનરલ ઓફ ઇન્ડિયા (ORGI) અને સામાજિક ન્યાય અને અધિકારિતા મંત્રાલય વચ્ચેની બેઠકની નોંધમાં થયેલા ફેરફારે સરકારની પ્રક્રિયા અંગે ચર્ચા જગાવી છે.
2027 જનગણનામાં જાતિ ગણતરીનો મુદ્દો પહેલેથી જ રાજકીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. હવે આ કવાયત સાથે જોડાયેલા બે મહત્વના સરકારી વિભાગો વચ્ચેની આંતરિક ચર્ચાએ પણ સવાલો ઊભા કર્યા છે. શું 2027 જાતિ ગણતરી પહેલા સરકારમાં કોઇ મતભેદ છે? OBC યાદી મુદ્દે પણ નોંધ બદલાઇ હોવાના મુદ્દે પણ વિવાદનો ધુમાડો ઉઠ્યો છે.
ભારતની 2027 જનગણનામાં જાતિ ગણતરી કેવી રીતે કરવામાં આવશે? આ સવાલનો જવાબ હજુ સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ નથી. સરકાર જાતિના નામ માટે કોઈ પૂર્વનિર્ધારિત ડ્રોપ-ડાઉન યાદી આપવાને બદલે ‘ઓપન-એન્ડેડ પ્રશ્ન’ રાખવાની તૈયારીમાં છે. એટલે કે, લોકો પોતાની જાતિનું નામ પોતે લખી શકશે.
વિપક્ષના નેતાઓ રાહુલ ગાંધી અને મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ સરકારના આ નિર્ણયની ટીકા કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે ચોક્કસ અને વિશ્વસનીય આંકડા વિના સામાજિક ન્યાયની નીતિઓ અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકી શકાય નહીં.
આ દરમિયાન ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ મુજબ, જાતિ ગણતરી સાથે જોડાયેલા રજિસ્ટ્રાર જનરલ ઓફ ઇન્ડિયા (ORGI) અને સામાજિક ન્યાય અને અધિકારિતા મંત્રાલય (MoSJE) વચ્ચે પણ એક મહત્વપૂર્ણ બેઠકની નોંધને લઈને મતભેદ સર્જાયો હતો.
OBC યાદી અંગેની ઓફર મિનિટ્સમાં કેમ બદલાઈ?
1 જૂને રજિસ્ટ્રાર જનરલ ઓફ ઇન્ડિયા મૃણ્મય કુમાર નારાયણની અધ્યક્ષતામાં એક મહત્વપૂર્ણ બેઠક મળી હતી. તેમાં એડિશનલ RGI સુનીલ કુમાર, સામાજિક ન્યાય મંત્રાલયના સંયુક્ત સચિવ શૈલેન્દ્ર કુમાર સહિત અન્ય અધિકારીઓ હાજર હતા.
સૂત્રોના જણાવ્યા પ્રમાણે, બેઠક દરમિયાન મંત્રાલયના અધિકારીઓએ નેશનલ કમિશન ફોર બેકવર્ડ ક્લાસિસ (NCBC) દ્વારા જાળવવામાં આવતી OBC યાદી જાતિ ગણતરી માટે ઉપલબ્ધ કરાવવાની તૈયારી દર્શાવી હતી. પરંતુ ત્યારબાદ રજિસ્ટ્રાર જનરલની કચેરી દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલી બેઠકની પ્રાથમિક નોંધમાં આ વાત યોગ્ય રીતે પ્રતિબિંબિત થઈ નહોતી.
જાતિની યાદી જાળવવા કોઇ બંધારણીય જોગવાઇ નથી…
8 જૂને રજિસ્ટ્રાર જનરલની કચેરીએ બેઠક અંગે ચાર ફકરાની નોંધ મોકલી. સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ, તેમાં એવું લખવામાં આવ્યું હતું કે મંત્રાલયના અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે જાતિની યાદી જાળવવા માટે કોઈ બંધારણીય જોગવાઈ નથી અને તેથી આવી યાદી તેમની પાસે ઉપલબ્ધ નથી.
જોકે, એ જ નોંધમાં એવું પણ જણાવાયું હતું કે મંત્રાલય પાસે 1,258 એન્ટ્રી ધરાવતી અનુસૂચિત જાતિ (SC)ની સૂચિ અને 2,483 એન્ટ્રી ધરાવતી કેન્દ્રિય OBC યાદી છે, જે જરૂર પડે તો રજિસ્ટ્રાર જનરલની કચેરીને આપવામાં આવી શકે છે.
એક અધિકારીએ ટ્રેપ ગણાવ્યું…
મંત્રાલયના અધિકારીઓએ આ ભાષા સામે વાંધો ઉઠાવ્યો. ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ સાથે વાત કરતાં એક અધિકારીએ તેને “ટ્રેપ” ગણાવી અને કહ્યું કે તેમને લાગ્યું કે પૂર્વનિર્ધારિત યાદીનો ઉપયોગ ન કરવાનો નિર્ણય લેવાની જવાબદારી મંત્રાલય પર નાખવામાં આવી રહી છે.
11 જૂને મંત્રાલયે આ નોંધનું સુધારેલું સંસ્કરણ રજિસ્ટ્રાર જનરલની કચેરીને મોકલ્યું હતું. સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ, સુધારેલી નોંધમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું કે બંધારણીય જોગવાઈ મુજબ મંત્રાલય અનુસૂચિત જાતિ અને અન્ય પછાત વર્ગોની યાદી જાળવે છે.
તેમાં જણાવાયું હતું કે SCની 1,258 એન્ટ્રી ધરાવતી યાદી 25 સપ્ટેમ્બર 2025ના પત્ર દ્વારા ORGI સાથે અગાઉથી શેર કરવામાં આવી હતી, જ્યારે લગભગ 2,483 એન્ટ્રી ધરાવતી કેન્દ્રિય OBC યાદી જરૂર પડે તો ORGIને આપવામાં આવશે. 30 જૂને રજિસ્ટ્રાર જનરલની કચેરીએ આ સુધારેલી નોંધ સ્વીકારી હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.
આ પણ વાંચો । Census 2027: વસ્તી ગણતરી પ્રથમ તબક્કા માટે સ્વ ગણતરી કેવી રીતે કરશો? જાણો સ્ટેપ બાય સ્ટેપ
2027ની જાતિ ગણતરીમાં સૌથી મોટો પડકાર શું?
સરકારનો તર્ક છે કે જાતિની ઓળખ અંગે રાજ્ય પોતે નિર્ણય લેતું હોય તેવી સ્થિતિ ટાળવા માટે ઓપન-એન્ડેડ જવાબ જ યોગ્ય રીત છે. પરંતુ અહીં એક મોટો પડકાર છે. જો દરેક વ્યક્તિ પોતાની જાતિનું નામ અલગ રીતે લખે તો લાખો જવાબોને એકસરખા અને વિશ્વસનીય આંકડામાં કેવી રીતે ફેરવવા? જોકે આ સમસ્યા નવી નથી.
2011ની Socio-Financial Caste Census (SECC) દરમિયાન લગભગ 46.7 લાખ અલગ-અલગ જાતિના નામો નોંધાયા હતા. આ આંકડો 1931માં નોંધાયેલા 4,147 જાતિના નામોની સરખામણીમાં અસાધારણ રીતે મોટો હતો.
2011ની SECCમાં SC અને ST માટે સૂચિ આધારિત પદ્ધતિનો ઉપયોગ થયો હતો. જોકે, 2011ના જાતિ સંબંધિત કાચા ડેટાને અંતે જાહેર કરવામાં આવ્યો નહોતો.
કેમ ડેટા જાહેર કરવામાં આવ્યા નથી?
આ ડેટા સામાજિક ન્યાય અને અધિકારિતા મંત્રાલયને સોંપવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ તત્કાલીન નીતિ આયોગના ઉપાધ્યક્ષ અરવિંદ પનાગરિયાની આગેવાનીમાં નિષ્ણાતોની સમિતિ બનાવીને જાતિના નામોના વર્ગીકરણ અને શ્રેણીકરણનું કામ સોંપવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ આ ડેટા હજુ સુધી જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી.
મંત્રાલયના સૂત્રોનું માનવું છે કે 2027ની કવાયતથી 2011ની સમસ્યા ફરી ઊભી થઈ શકે છે. 2011ની SECC પાછળ આશરે ₹4,900 કરોડનો ખર્ચ થયો હતો.
જાતિ ગણતરીનો નિર્ણય ક્યારે લેવાયો?
2027ની જનગણનામાં જાતિ ગણતરી કરવાનો નિર્ણય 30 એપ્રિલ, 2025ના રોજ કેબિનેટ કમિટી ઓન પોલિટિકલ અફેર્સ (CCPA) દ્વારા મંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો. આ નિર્ણય લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી માંગને સ્વીકારતો હતો અને જાતિ ગણતરી અંગે સરકારના અગાઉના વલણમાં મોટો ફેરફાર હતો.
મે 2010માં તત્કાલીન UPA સરકારે 2011ની જનગણના સાથે જાતિ ગણતરી કરાવવાનું વચન આપ્યું હતું. ત્યારબાદ આ મુદ્દાની સમીક્ષા માટે Group of Ministers (GoM) બનાવવામાં આવ્યું હતું. GoMની ભલામણોના આધારે સપ્ટેમ્બર 2010માં કેન્દ્રીય કેબિનેટે અલગ Socio-Financial Caste Census (SECC) કરાવવાનો નિર્ણય લીધો હતો.
2011 SECC જાતિ સંબંધિત ડેટા અને ખામીઓ…
પરંતુ વર્ષ 2021માં સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરાયેલા બે સોગંદનામામાં કેન્દ્ર સરકારે કહ્યું હતું કે 2011ની SECC દરમિયાન એકત્રિત કરવામાં આવેલ જાતિ સંબંધિત ડેટા અચોક્કસ અને ટેક્નિકલ ખામીઓથી પ્રભાવિત હોવાથી ઉપયોગ કરી શકાય તેમ નથી.
15 ડિસેમ્બર, 2021ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે પણ સરકારના સોગંદનામામાં દર્શાવવામાં આવેલી વ્યવહારુ ખામીઓની નોંધ લીધી હતી. હવે 2027ની જનગણના સામે ફરી એ જ મૂળ પ્રશ્ન ઊભો છે. દેશની જાતિ રચનાનો વિશ્વસનીય ડેટા કેવી રીતે તૈયાર કરવો?
સરકાર ઓપન-એન્ડેડ જવાબની પદ્ધતિ અપનાવવા માગે છે, જ્યારે તેના કારણે લાખો અલગ-અલગ જવાબોને પ્રમાણભૂત અને ઉપયોગી ડેટામાં ફેરવવાનો પડકાર ઊભો થઈ શકે છે.
આ પણ વાંચો । વસ્તી ગણતરી 2027: 40 પ્રશ્નો, 14 નવા ફેરફારો અને 2020 NPR વિવાદ
આથી 2027ની જાતિ ગણતરી માત્ર ગણતરીની પ્રક્રિયા નથી રહી. તેમાં એક તરફ સામાજિક ન્યાય માટે ચોક્કસ ડેટાની માંગ છે, તો બીજી તરફ જાતિની ઓળખ નક્કી કરવામાં સરકારની ભૂમિકા કેટલી હોવી જોઈએ તેવો મૂળભૂત પ્રશ્ન પણ જોડાયેલો છે.
