અમદાવાદમાં પાકિસ્તાની શરણાર્થીઓને મળી નાગરિકતા

સરહદ પાર પાકિસ્તાનમાં દાયકાઓ સુધી ભેદભાવ, ધાર્મિક ઉત્પીડન અને અસુરક્ષાના વાતાવરણમાં જીવન વિતાવ્યા બાદ અમદાવાદ આવીને વસેલા પાકિસ્તાની હિન્દુ સ્થળાંતરિતો માટે એક નવો સૂર્યોદય થયો છે. અમદાવાદ જિલ્લા કલેક્ટર કચેરી ખાતે આયોજિત એક વિશેષ કાર્યક્રમમાં નાગરિકતા અધિનિયમ હેઠળ અનેક પાકિસ્તાની શરણાર્થીઓને ભારતીય નાગરિકતાના પ્રમાણપત્રો સોંપવામાં આવ્યા હતા.

31 વર્ષીય રજનંદિની ઉર્ફે સાવી જેઓ ત્રણ બાળકોની સિંગલ મધર છે અને 2008 માં 50-60 લોકોના જૂથ સાથે પાકિસ્તાનના કરાચીથી ભારત આવ્યા હતા. તેઓ કહે છે, “લોકો અમને શંકાની નજરે જોતા હતા. તેઓ કહેતા કે અમે પાકિસ્તાનથી આવ્યા છીએ અને કદાચ આતંકવાદી હોઈ શકીએ છીએ. કોઈ અમને ભાડે ઘર આપતું નહોતું અને અમે ઘણા વરસાદી દિવસો માથે છત વિના વિતાવ્યા હતા.”

મંગળવારે અમદાવાદમાં યોજાયેલા એક કાર્યક્રમમાં રજનંદિનીને માત્ર નાગરિકતાનું પ્રમાણપત્ર જ મળ્યું એટલું જ નહીં, પરંતુ ગુજરાતના નાયબ મુખ્યમંત્રી હર્ષ સંઘવીએ મંચ પરથી તેમનો ઉલ્લેખ પણ કર્યો હતો. આ કાર્યક્રમમાં 158 શરણાર્થીઓને નાગરિકતાના પ્રમાણપત્રો આપવામાં આવ્યા હતા. સરકારી નિવેદન અનુસાર, પ્રમાણપત્ર મેળવનારાઓમાં 126 વ્યક્તિઓની નોંધણી નાગરિકતા (સુધારા) અધિનિયમ (CAA) હેઠળ કરવામાં આવી હતી, જ્યારે 32 વ્યક્તિઓની નોંધણી જિલ્લા કલેક્ટરની કચેરી દ્વારા કરવામાં આવી હતી. CAAમાં કરવામાં આવેલા સુધારાએ સાત રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં કલેક્ટરોને નાગરિકતા આપવાની સત્તા આપી હતી.

રજનંદિનીએ જણાવ્યું હતું કે કોવિડ-19 મહામારી દરમિયાન તેમના પતિ રાજેન્દ્ર (ઉર્ફે બાબુ)ના અવસાન પછી ઘણા લોકોએ તેમને પાકિસ્તાન પાછા જવાની સલાહ આપી હતી કારણ કે ભારતમાં તેમનો બીજો કોઈ સંબંધી નહોતો. તેમના માતા-પિતા, આઠ બહેનો અને ત્રણ ભાઈઓ સિંધ પ્રાંતના પૂર્વ કરાચીના ચનેસર ગોઠ વિસ્તારમાં રહે છે. જોકે તેમણે પાછા જવાનો ઇનકાર કર્યો. તેમણે સિલાઈ કામ કરીને પોતાના બાળકોનો ઉછેર ચાલુ રાખ્યો અને હવે તેમને ભારતીય નાગરિકતા મળી ગઈ છે.

તેમણે કહ્યું, “મેં ક્યારેય પાકિસ્તાન પાછા જવાનો વિચાર કર્યો નથી. કારણ કે અહીં પરિસ્થિતિ ગમે તેટલી ખરાબ લાગતી હોય, સરહદની પેલે પાર સ્થિતિ તેના કરતા પણ વધુ ખરાબ છે… હું કરાચી પાછા જઈને મારા બાળકોનું જીવન બરબાદ કરવા માંગતી નથી.”

35 વર્ષીય પૂનમ ગિહારા અમદાવાદના એક ઓડિટોરિયમમાં તેમની 22 વર્ષની પુત્રી કેસર અને જમાઈ રોહન સાથે બેઠા હતા. તેમને આશા હતી કે આખરે તેમને ભારતીય નાગરિકત્વ મળી જશે.

પૂનમ મૂળ પાકિસ્તાનના સિંધ પ્રાંતના હૈદરાબાદમાં આવેલા ‘કાલી રોડ’ (જે હવે ‘હાલી રોડ’ તરીકે ઓળખાય છે) ના વતની છે. આ વિસ્તારમાં હિન્દુ વસ્તી નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં છે. તેમણે જણાવ્યું કે 2008માં તેમના કેટલાક સંબંધીઓ ભારત સ્થળાંતર કરી ગયા બાદ તેઓ પોતે 2013માં 70 લોકોના જૂથ સાથે ભારત આવ્યા હતા. આ જૂથમાં મોટાભાગના તેમના પરિવારના સભ્યો જ હતા.

પૂનમ ‘થાર એક્સપ્રેસ’ દ્વારા ભારત આવ્યા હતા. ‘સમઝૌતા એક્સપ્રેસ’ બાદ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે 2006થી 2019 દરમિયાન ચાલતી આ બીજી સરહદ-પારની ટ્રેન સેવા હતી. તે રાજસ્થાનના જોધપુર સ્થિત ‘ભગત કી કોઠી’ રેલવે સ્ટેશન અને પાકિસ્તાનના સિંધ પ્રાંતમાં આવેલા ‘કરાચી કેન્ટોનમેન્ટ’ રેલવે સ્ટેશન વચ્ચે દોડતી હતી.

“અમે ‘ઝીરો પોઈન્ટ’ પાર કરીને મુનાબાઓ (રાજસ્થાન) પહોંચ્યા. ત્યાંથી અમે જોધપુર ગયા અને ત્યારબાદ અમદાવાદમાં સ્થાયી થતા પહેલાં દિલ્હીના એક ગુરુદ્વારામાં એક અઠવાડિયું રોકાયા.”

પૂનમે જણાવ્યું કે પાકિસ્તાનથી આવ્યા ત્યારથી જ તેમણે લોકોના કટાક્ષોનો સામનો કરવો પડ્યો છે. “અમારે ઘણા કટાક્ષો સહન કરવા પડ્યા છે અને હજુ પણ સહન કરીએ છીએ. બાળકો પણ અમને મોઢા પર ‘પાકિસ્તાની’ કહેવામાં જરાય સંકોચ અનુભવતા નથી. તેના વિશે ઝઘડો કરવાને બદલે અમે તેને અવગણવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ.”

જ્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે શું ભારતીય નાગરિકત્વ મળવાથી લોકોનો તેમના પ્રત્યેનો દ્રષ્ટિકોણ બદલાઈ શકે છે ત્યારે તેમણે જવાબ આપ્યો, “અમારે કંઈ સાબિત કરવાની જરૂર નથી. કૂતરાં તો ભસતા જ રહેશે. આપણે તેનાથી પરેશાન ન થવું જોઈએ.”

નાની ઉંમરે થતા લગ્ન

અમદાવાદમાં રજનીંદિની તેની ખાસ બહેનપણી સરસ્વતી (ઉંમર 31), જેને કનવાલ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તેની સાથે અતૂટ સંબંધ ધરાવે છે. સરસ્વતી તેના સ્વર્ગસ્થ પતિની બહેન છે. હકીકતમાં બંને સાથે જ મોટી થઈ છે. સરસ્વતી સદર નામના નગરમાં રહેતી હતી જે રજનીંદિનીના ઘરથી લગભગ 6 કિલોમીટર દૂર હતું. રજનીંદિનીથી વિપરીત સરસ્વતીનો સમગ્ર પરિવાર ભારતમાં છે અને તેના પતિ દયાળુ (ઉંમર 38) કપડાંના વ્યવસાય સાથે સંકળાયેલા છે.

તેઓ રાજસ્થાનના ‘ગિહારા રાજપૂત’ વિચરતી સમુદાય સાથે સંબંધ ધરાવે છે (ભારત-પાકિસ્તાનના ભાગલા પછી આ સમુદાયના ઘણા સભ્યો સિંધ પ્રાંતમાં સ્થાયી થયા હતા).

આ બંને બહેનપણીઓમાં ઘણી સમાનતાઓ છે જેમાં બાળપણમાં લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધોનો પીડાદાયક અનુભવ પણ સામેલ છે. 2008માં જ્યારે તેઓ 13 વર્ષની ઉંમરે ભારત આવી ત્યારે તે બંનેના લગ્ન થઈ ચૂક્યા હતા.

તેમણે કહ્યું, “પરિવારો માને છે કે છોકરીઓ મોટી થાય અને અનિચ્છનીય ધ્યાન ખેંચે તે પહેલાં જ તેમના લગ્ન કરી દેવા એ શ્રેષ્ઠ છે.”

રજનીંદિનીએ જણાવ્યું કે તેના લગ્ન 12 વર્ષની ઉંમરે થયા હતા અને તેની સૌથી મોટી દીકરી અત્યારે 17 વર્ષની છે. એટલે કે માતા અને દીકરી વચ્ચે માત્ર 14 વર્ષનો તફાવત છે. તેવી જ રીતે સરસ્વતીનું સૌથી મોટું સંતાન જે એક પુત્ર છે, તે 14 વર્ષનો છે.

પૂનમના લગ્ન પણ 15 વર્ષની ઉંમરે થયા હતા. તેને ચાર સંતાનો છે ત્રણ પુત્રો અને એક પુત્રી.

તેમના વિસ્તારમાં ગેંગનો આતંક

રજનીંદિનીએ જણાવ્યું કે પાકિસ્તાનમાં તેના વિસ્તારમાં ઘણી હિન્દુ મહિલાઓને સતત સતામણીનો સામનો કરવો પડતો હતો.

રાજનિંદિનીએ કહ્યું, “કરાચીના ‘ચાનેસર’ વિસ્તારમાં મહિલાઓ પર બળાત્કાર અને તેમના અપહરણની ઘટનાઓ વારંવાર બનતી હતી. ત્યાં એવી ગેંગ્સ સક્રિય હતી જે બંદૂકની અણીએ લોકોને ધમકાવતી હતી. ગેંગ હિંસા અને પોલીસ દ્વારા ટીયર ગેસના શેલ છોડવા એ સામાન્ય બાબતો હતી.”

સરસ્વતીએ કહ્યું, “કરાચીમાં ઘરની બહાર નીકળતા પહેલા અમારે અમારા ચહેરા ઢાંકવા પડતા હતા. જ્યારે પણ કોઈ કારીગર જેમ કે પ્લમ્બર કે ઈલેક્ટ્રિશિયન આવતા ત્યારે અમને એક રૂમમાં બંધ કરી દેવામાં આવતા અને તેઓ જતા રહે પછી જ અમને બહાર આવવા દેવામાં આવતા. અપહરણના ડરને કારણે અમને ક્યારેય શાળાએ જવાની મંજૂરી આપવામાં આવતી ન હતી. જેઓ આર્થિક રીતે સક્ષમ હતા તેઓ પોતાની દીકરીઓ માટે ખાનગી ટ્યુશનની વ્યવસ્થા કરતા હતા.”

નોંધનીય છે કે તેમના વર્તુળમાં લગભગ દરેક વ્યક્તિ પાસે હિન્દુ નામ અને મુસ્લિમ જેવું સંભળાતું નામ એમ બંને નામ છે. આ અંગે તેમણે કહ્યું, “ભેદભાવથી બચવા માટે આવું કરવામાં આવ્યું હતું.”

પૂનમની દીકરી કેસરે માત્ર પાંચમા ધોરણ સુધી જ અભ્યાસ કર્યો અને પછી શાળા છોડી દીધી. “મેં તેને પાકિસ્તાનમાં એક નર્સરી સ્કૂલમાં દાખલ કરી હતી અને તે વર્ગોમાં જતી હતી. જોકે હિન્દુ ધર્મને કારણે ત્યાં તેને હેરાન કરવામાં આવતી હતી. બાદમાં સ્થળાંતરની પ્રક્રિયા અને સ્થળ બદલવાની અફરાતફરીને કારણે તેના શિક્ષણમાં અવરોધ આવ્યો. અમે તેને અમદાવાદની એક શાળામાં દાખલ કરી પરંતુ ત્યાં સુધીમાં તે નવ વર્ષની થઈ ગઈ હતી. તે અન્ય બાળકો સાથે તાલમેલ સાધી શકી નહીં અને આખરે તેણે અભ્યાસ છોડી દીધો.”

‘ખુલ્લામાં ચા પીધી’

જ્યારે કરાચી અને અમદાવાદના જીવન વચ્ચેના તફાવત વિશે પૂછવામાં આવ્યું, ત્યારે તેમણે કહ્યું કે પાકિસ્તાનના સમયની સરખામણીમાં તેઓ અહીં તદ્દન અલગ જીવન જીવી રહ્યા હતા. 

“ત્યાં મને ગૂંગળામણ અનુભવાતી હતી, નાનપણમાં પણ. અમે એકલા બહાર જઈ શકતા ન હતા. નાના-મોટા કામો માટે અમારે પિતા કે ભાઈઓ પર નિર્ભર રહેવું પડતું હતું. પરંતુ અહીં અમદાવાદમાં બધું જ ખૂબ અલગ હતું. અમે નિશ્ચિંત હતા. અમે ગાયોની પાછળ દોડતા, વરસાદમાં નાચતા અને ખુલ્લામાં ચા પીવા માટે રસ્તા પરની લારીઓ પર જતા. રસ્તા પરની લારી પર નૂડલ્સ ખાવાનો અનુભવ પણ અમારા માટે નવો અને અનોખો હતો. લોકોને નવાઈ લાગતી કે અમને શું થઈ ગયું છે પરંતુ અમને જે સ્વતંત્રતાનો અહેસાસ થતો હતો તે તેઓ ક્યારેય સમજી શક્યા નહીં.” જ્યારે રાજનંદિનીને પૂછવામાં આવ્યું કે જ્યારે તે પાકિસ્તાનમાં રહેતી પોતાની બહેનોને ભારતમાં તેના જીવન વિશે જણાવે છે ત્યારે શું પ્રતિક્રિયા હોય છે, ત્યારે તેણે કહ્યું કે તેઓ પણ અહીં આવવા ઈચ્છે છે. જોકે ફી ચૂકવ્યા પછી પણ વિઝા મેળવવામાં આવતી મુશ્કેલીઓ અને સંસાધનોના અભાવને કારણે તેઓ અરજી કરતા અચકાય છે.