માણસનું આયુષ્ય કેટલું લાંબું હોઈ શકે? આધુનિક દવા અને ટેક્નોલોજીના વિકાસ સાથે આ સવાલ સતત રસ જગાવે છે. હૃદયરોગ, કેન્સર અને અન્ય ગંભીર બીમારીઓની સારવાર વધુ અસરકારક બને અને વૃદ્ધત્વ સાથે જોડાયેલી કેટલીક પ્રક્રિયાઓને નિયંત્રિત કરી શકાય તો શું માણસનું આયુષ્ય 150 કે 200 વર્ષ સુધી પહોંચી શકે?
વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે જો વૃદ્ધત્વ અને બીમારીઓના અન્ય કારણોને નિયંત્રિત કરી શકાય, તો પણ શરીરના કોષોમાં જીવનભર થતા કુદરતી જિનેટિક ફેરફારો માનવ આયુષ્ય માટે એક મર્યાદા ઊભી કરી શકે છે.
નવા અભ્યાસના ગણિતીય મોડલ મુજબ આ મર્યાદા કેટલાક કિસ્સામાં 146થી 194 વર્ષ વચ્ચે હોઈ શકે છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે માણસ સામાન્ય રીતે 200 વર્ષ જીવવાનો છે.
નવા અભ્યાસમાં આ સવાલનો શું મળ્યો જવાબ
અભ્યાસ મુજબ, શરીરમાં જીવનભર થતા કેટલાક કુદરતી જિનેટિક ફેરફારો એટલે કે somatic mutations લાંબા ગાળે શરીરના મહત્વપૂર્ણ અંગોની કાર્યક્ષમતાને અસર કરી શકે છે.
સંશોધકોના ગણિતીય મોડલ મુજબ, જો વૃદ્ધત્વના અન્ય કેટલાક કારણોને દૂર કરવામાં આવે તો પણ આ કોષીય નુકસાન માનવ જીવન માટે એક મર્યાદા ઊભી કરી શકે છે.
પરંતુ અહીં એક મહત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે કે 146થી 194 વર્ષનો આંકડો માનવ જીવનની નક્કી મહત્તમ ઉંમર નથી.
અભ્યાસમાં 146થી 194 વર્ષનો આંકડો કેમ આવ્યો?
‘NPJ Growing older’માં પ્રકાશિત થયેલા આ અભ્યાસમાં મોસ્કોની સ્કોલકોવો ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી (Skolkovo Institute of Science and Know-how) ના સંશોધકોએ શરીરના કોષોમાં થતા somatic mutation પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.
સોમેટિક મ્યુટેશન એટલે જીવન દરમિયાન શરીરના કોષોમાં સ્વાભાવિક રીતે થતા જિનેટિક ફેરફારો.
આ ફેરફારો માતા-પિતા પાસેથી વારસામાં મળતા નથી. વ્યક્તિના જીવન દરમિયાન જ્યારે કોષો વિભાજિત થાય છે અથવા તેમને નુકસાન થાય છે ત્યારે DNAની નકલ કરતી વખતે નાની ભૂલો થઈ શકે છે.
આમાંથી મોટાભાગની ભૂલોનો શરીર પર કોઈ ખાસ પ્રભાવ પડતો નથી. પરંતુ કેટલાક જિનેટિક ફેરફારો કોષોના સામાન્ય કામમાં દખલ કરી શકે છે. સમય જતાં આવા ફેરફારોની સંખ્યા વધતી જાય છે.
કોષોમાં થતા ફેરફારો શરીરને કેવી રીતે અસર કરી શકે?
આપણા શરીરમાં કોષોને થયેલું નુકસાન સુધારવા અને નુકસાન પામેલા કોષોને બદલવાની કુદરતી વ્યવસ્થા છે. કેટલાક અંગોમાં આ ક્ષમતા વધુ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, લિવર અને ફેફસાંમાં નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં પુનઃનિર્માણ કરવાની ક્ષમતા છે. પરંતુ શરીરના દરેક અંગમાં આ ક્ષમતા સમાન નથી.
હૃદય અને મગજ સાથે જોડાયેલા કેટલાક કોષો અને પેશીઓમાં પુનઃનિર્માણની ક્ષમતા મર્યાદિત હોય છે. એટલે લાંબા સમય સુધી કોષીય નુકસાન વધતું રહે તો કેટલાક મહત્વપૂર્ણ અંગો માટે તેને સંભાળવું મુશ્કેલ બની શકે છે.
સંશોધકોએ ગણિતીય મોડલ દ્વારા એ સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો કે જો વૃદ્ધત્વના અન્ય મુખ્ય કારણોને નિયંત્રિત કરી શકાય, પરંતુ કોષોમાં થતા આ જિનેટિક ફેરફારો ચાલુ રહે, તો લાંબા ગાળે શું થઈ શકે.
મોડલ મુજબ, મહત્વપૂર્ણ અંગોમાં નુકસાન એક ચોક્કસ તબક્કે એટલું વધી શકે છે કે તેમની કાર્યક્ષમતા જાળવી રાખવી મુશ્કેલ બને. આ પ્રક્રિયા માનવ જીવનની એક સંભવિત જૈવિક મર્યાદા ઊભી કરી શકે છે.
તો શું માણસ ખરેખર 194 વર્ષ જીવી શકે?
આ અભ્યાસ એવું સાબિત કરતો નથી. અભ્યાસમાં આપવામાં આવેલો 146થી 194 વર્ષનો આંકડો એક સૈદ્ધાંતિક અંદાજ છે, જે ચોક્કસ પરિસ્થિતિ અને ગણિતીય મોડલ પર આધારિત છે.
સંશોધકોએ એવી કલ્પિત સ્થિતિનું મોડલિંગ કર્યું જેમાં વૃદ્ધત્વના અન્ય કેટલાક ઉલટાવી શકાય તેવા કારણોને દૂર કરવામાં આવ્યા હોય અને somatic mutations ચાલુ રહે. વાસ્તવિક જીવનમાં વૃદ્ધત્વ એક જ પ્રક્રિયાથી થતું નથી.
શરીરમાં એકસાથે અનેક જૈવિક પ્રક્રિયાઓ ચાલે છે અને એક પ્રક્રિયા બીજી પ્રક્રિયાને કેવી રીતે અસર કરે છે તે પણ મહત્વનું છે. એટલે આ સંશોધનના આધારે એવું કહેવું યોગ્ય નથી કે “માણસની મહત્તમ ઉંમર 194 વર્ષ છે.”
Somatic mutation એટલે શું?
સરળ ભાષામાં સમજીએ તો આપણા શરીરના દરેક કોષમાં DNA હોય છે. કોષો જ્યારે પોતાની નવી નકલ બનાવે છે ત્યારે DNAની નકલ પણ થાય છે. આ પ્રક્રિયા અત્યંત ચોક્કસ હોવા છતાં તેમાં નાની ભૂલો થઈ શકે છે.
આવી ભૂલોને શરીરની પોતાની વ્યવસ્થા ઘણી વખત સુધારી નાખે છે. પરંતુ કેટલીક ભૂલો રહી જાય છે અને કોષોના DNAમાં ફેરફાર તરીકે જળવાઈ શકે છે. આને Somatic mutation કહેવામાં આવે છે. આ ફેરફારો વારસાગત જિનેટિક ફેરફારોથી અલગ છે.
કેટલાક somatic mutations સંપૂર્ણપણે નિર્દોષ હોય છે, જ્યારે કેટલાક કોષોની કામગીરીને અસર કરી શકે છે. ચોક્કસ સંજોગોમાં તેઓ કેન્સર જેવી બીમારીઓ સાથે પણ જોડાઈ શકે છે.
ઉંમર વધે તેમ આ ફેરફારો કેમ મહત્વના બની શકે?
વ્યક્તિ જેટલો લાંબો સમય જીવે છે, એટલા લાંબા સમય સુધી તેના કોષોમાં વિભાજન અને નુકસાનની પ્રક્રિયા ચાલે છે. આથી સંશોધકોનો સવાલ હતો કે જો માનવ શરીરમાં વૃદ્ધત્વના અન્ય કારણોને નિયંત્રિત કરવામાં આવે તો પણ શું કોષોમાં થતા જિનેટિક ફેરફારો આખરે જીવનને મર્યાદિત કરી શકે?
તેમના મોડલ મુજબ જવાબ હા, શક્ય છે. પરંતુ આ માત્ર એક સંભવિત જૈવિક કારણ છે. માનવ વૃદ્ધત્વની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા સમજવા માટે અન્ય અનેક કારણોને પણ ધ્યાનમાં લેવાની જરૂર છે.
નિષ્ણાતે અભ્યાસ અંગે શું કહ્યું?
બર્મિંગહામ યુનિવર્સિટીના મોલેક્યુલર બાયોજેરોન્ટોલોજીના પ્રોફેસર જોઆઓ પેડ્રો ડી મેગાલહેસ (Joao Pedro de Magalhaes) એ આ મોડલિંગને રસપ્રદ ગણાવ્યું, પરંતુ તેના કેટલાક અનુમાનને સૈદ્ધાંતિક ગણાવ્યા. તેમના મત મુજબ માત્ર સોમેટિક પરિવર્તનના આધારે માનવ જીવનની ચોક્કસ મહત્તમ ઉંમર નક્કી કરી શકાય નહીં.
આ પણ વાંચો । Relationship Cold Plunge શું છે? સંબંધમાં મુશ્કેલ વાતોથી ભાગવાને બદલે તેનો સામનો કેમ કરવો જોઈએ?
વૃદ્ધત્વ અનેક જૈવિક પ્રક્રિયાઓના સંયોજનથી થઈ શકે છે. એટલે માત્ર કોષોમાં થતા DNA ફેરફારોને આધારે માનવ આયુષ્યની અંતિમ મર્યાદા નક્કી કરવી યોગ્ય નથી. તેમના પોતાના સંશોધનમાં પણ વૃદ્ધત્વની પ્રક્રિયામાં કોષો જૈવિક માહિતીનું નિયમન કેવી રીતે કરે છે તેમાં થતા ફેરફારોની સંભાવનાનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો છે.
આ અભ્યાસનો સાચો અર્થ શું છે?
આ અભ્યાસનું સૌથી મહત્વનું યોગદાન કદાચ “માણસ 200 વર્ષ જીવશે કે નહીં?” એ સવાલનો જવાબ આપવાનું નથી. તેના બદલે તે વૈજ્ઞાનિકોને એ સમજવામાં મદદ કરે છે કે જો ભવિષ્યમાં આપણે વૃદ્ધત્વના કેટલાક જાણીતા કારણોને નિયંત્રિત કરી શકીએ,
તો પણ શરીરમાં એવી અન્ય પ્રક્રિયાઓ હોઈ શકે છે જે અંતે જીવનની મર્યાદા ઊભી કરે. અર્થાત્, વૃદ્ધત્વને માત્ર એક જ કારણથી સમજવું મુશ્કેલ છે.
આગામી સંશોધનમાં જો somatic mutations સાથે વૃદ્ધત્વની અન્ય મુખ્ય પ્રક્રિયાઓને પણ એકસાથે મોડલ કરવામાં આવે, તો વૈજ્ઞાનિકોને માનવ શરીર શા માટે વૃદ્ધ થાય છે અને સ્વસ્થ આયુષ્ય કેવી રીતે વધારી શકાય તે અંગે વધુ સ્પષ્ટ સમજ મળી શકે છે.
146થી 194 વર્ષનો આંકડો સાંભળીને એવું માનવાની જરૂર નથી કે વિજ્ઞાન હવે માણસની મહત્તમ ઉંમર 194 વર્ષ હોવાનું કહી રહ્યું છે. આ એક ગણિતીય મોડલ આધારિત સંભવિત મર્યાદા છે, જેમાં શરીરના કોષોમાં જીવનભર થતા સોમેટિક પરિવર્તનને એક ખાસ પરિસ્થિતિમાં ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યા છે.
વાસ્તવિક માનવ આયુષ્ય પર જિનેટિક્સ, બીમારીઓ, જીવનશૈલી, પર્યાવરણ અને વૃદ્ધત્વની અનેક જૈવિક પ્રક્રિયાઓની અસર પડે છે.
આ પણ વાંચો । દુનિયાના 7 સૌથી નાના પક્ષીઓ: કદ નાનું, પરંતુ તેમની ક્ષમતા જોઈને તમે પણ ચોંકી જશો
એટલે આ અભ્યાસનો સંદેશ વધુ યોગ્ય રીતે એવો સમજવો જોઈએ: માનવ આયુષ્ય વધારવા માટે માત્ર બીમારીઓને નિયંત્રિત કરવી પૂરતી નહીં હોય; શરીરની અંદર લાંબા સમયથી ચાલતા કોષીય ફેરફારોને સમજવું પણ એટલું જ મહત્વનું બની શકે છે.
