Categorical Investigation Election Fee SIR : ચૂંટણી પંચની કામગીરી અને નિર્ણયો પર શંકા સેવાઇ રહી છે. ભૂતકાળમાં ચૂંટણી પંચના અધિકારીઓ વચ્ચે મતભેદો રહ્યા છે, પરંતુ આ પહેલીવાર છે જ્યારે બે ચૂંટણી કમિશનરોએ ચૂંટણી પ્રક્રિયાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબતો પર લેખિતમાં સીધા સવાલો કર્યા છે.
આ પ્રશ્નો નવા મતદારોના ઉમેરવા, જુની મતદાર યાદીમાંથી નામ હટાવવા અને સમગ્ર મતદાર યાદીને સુરક્ષિત કરતી ડિજિટલ સિસ્ટમ સાથે સંબંધિત છે. આ વિશે કેટલાક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ છે, જેના વિશે સૌથી વધુ ચર્ચા થાય છે.
સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ
સત્તાના આ કેન્દ્રીકરણને કારણે, સામાન્ય નાગરિકને મત આપવાનો અધિકાર હોવા છતાં સહન કરવું પડી શકે છે. ગોવામાં આવો જ એક કિસ્સો સામે આવ્યો હતો, જ્યાં 97 લોકોએ મતદાર બનવા માટે જરૂરી તમામ દસ્તાવેજો બતાવ્યા હતા અને સ્થાનિક અધિકારી (ઇઆરઓ) તેને સાચા માન્યા હતા. તેમ છતાં દિલ્હીથી ચાલતા સોફ્ટવેરે તેમને પોતાનું નામ નોંધાવવાની મંજૂરી આપી ન હતી.
આનો અર્થ એ છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ મતદાર બનવા માટે પાત્ર છે, તો સ્થાનિક અધિકારી તેને યોગ્ય માને તો પણ તે ચૂંટણીના દિવસે મતદાન કરી શકશે નહીં કારણ કે સમગ્ર સિસ્ટમનું રિમોટ કંટ્રોલ દિલ્હીના હાથમાં છે.
ફોર્મ 6માં નવા ફેરફારો
આ સિવાય નવા મતદારો માટે ભરવામાં આવનાર ફોર્મ-6 માં પણ કેટલાક નવા ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે, જેના પર બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ વાંધો ઉઠાવ્યો છે. હવે નવા મતદારોને પૂછવામાં આવી રહ્યું છે કે શું તેમના માતા-પિતા અથવા દાદા-દાદીનું નામ જુની મતદાર યાદી (SIR)માં છે?
જો કોઈ વિવાદને કારણે માતા-પિતાનું નામ યાદીમાંથી હટાવી દેવામાં આવ્યું છે, તો હવે તેની અસર તેમના બાળકો મતદાર બનવા પર પડશે. સૌથી મોટી વાત એ છે કે કાયદા હેઠળ, સરકાર દ્વારા નિયમોમાં ફેરફાર કર્યા વિના આ મહત્વપૂર્ણ ફોર્મમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે.
સત્તાની રમત
ચૂંટણી પંચની સૌથી મોટી તાકાત તેની વિકેન્દ્રિત વ્યવસ્થા હતી, એટલે કે અલગ અલગ સ્તર પર કામનું વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું. વર્ષોથી જ્યારે પણ ચૂંટણી પંચ પર મતદાર યાદીમાં ગેરરીતિનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો ત્યારે તેનો જવાબ મળતો હતો કે આખી યાદી પર કોઈ એક વ્યક્તિ કે કાર્યાલયનું નિયંત્રણ નથી.
દેશભરના હજારો સ્થાનિક અધિકારીઓ પોતપોતાના વિસ્તારોની યાદી સંભાળે છે. બંને કમિશનરોનું કહેવું છે કે ડિજિટલ સિસ્ટમનું તમામ નિયંત્રણ દિલ્હીના હાથમાં આપીને આ સુરક્ષા કવચ તોડી નાખવામાં આવ્યું છે. હવે દિલ્હીમાં બેઠેલી એક નાની ટીમ ગમે ત્યારે ગ્રાઉન્ડ ઓફિસરોના નિર્ણયોને રોકી શકે છે અથવા બદલી શકે છે.
બે ચૂંટણી કમિશનરો નારાજ
ચૂંટણી પંચમાં ત્રણ મુખ્ય સભ્યો છે અને નિયમો કહે છે કે તમામ નિર્ણયો બહુમતી અથવા સહમતીથી લેવા જોઈએ. પરંતુ ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ વારંવાર નોંધ્યું છે કે આયોગના નામે લેવામાં આવી રહેલા મોટા નિર્ણયો અંગે તેમની પાસેથી ન તો સલાહ લેવામાં આવી હતી અને ન તો તેમને જાણ કરવામાં આવી હતી. આનાથી સંતુલન અને પંચની અંદર એકબીજાનો અભિપ્રાય લેવાની વ્યવસ્થામાં સંપૂર્ણપણે ખલેલ પહોંચાડ્યું છે.
આ પહેલા પણ ચૂંટણી પંચમાં મતભેદોના અહેવાલો આવ્યા છે, પરંતુ આ વખતે મામલો તદ્દન અલગ છે. વર્ષ 2009માં તત્કાલીન મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર એન ગોપાલસ્વામીએ ચૂંટણી કમિશનર નવીન ચાવલા પર ભેદભાવનો આરોપ લગાવીને તેમને હટાવવાની રાષ્ટ્રપતિને ભલામણ કરી હતી.
2019માં લવાસાએ બેઠકોથી પોતાને દૂર રાખ્યા હતા
2019માં, ચૂંટણી કમિશનર અશોક લવાસાએ આદર્શ આચારસંહિતાના નિર્ણયો સાથે અસહમત થયા પછી બેઠકોમાં ભાગ લેવાનું બંધ કરી દીધું હતું, કારણ કે અંતિમ આદેશમાં તેમનો અલગ અભિપ્રાય શામેલ કરવામાં આવ્યો ન હતો. આ બંને જૂના કિસ્સાઓમાં એક વ્યક્તિએ કોઈ ખાસ મુદ્દા પર પોતાનો અભિપ્રાય આપ્યો હતો.
પરંતુ આ વખતે તે માત્ર અલગ અભિપ્રાય રાખવાની બાબત નથી. આ વખતે, ચૂંટણી પંચના બે સભ્યો (જે સાથે મળીને બહુમતી બનાવે છે) કહી રહ્યા છે કે તેમની જાણ બહાર મોટા નિર્ણયો લેવામાં આવ્યા હતા, આદેશો જારી કરવામાં આવ્યા હતા અને કેસ નોંધવામાં આવ્યા હતા. આ સમગ્ર મામલામાં તેમને અંધારામાં રાખવામાં આવ્યા હતા.
2023ના કાયદા મુજબ, ચૂંટણી પંચે શક્ય હોય ત્યાં સુધી સર્વાનુમતે તમામ નિર્ણયો લેવા જોઈએ, પરંતુ હાલની પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે કે આવું બિલકુલ થઈ રહ્યું નથી.
10 મહિનામાં 14 વખત, બે ચૂંટણી કમિશનરોએ ચૂંટણી પંચના પગલાં સામે સત્તાવાર રીતે વાંધો ઉઠાવ્યો
ભારતના ચૂંટણી પંચ (ECI) દ્વારા SIR અંતર્ગત 30 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીમાંથી 13 કરોડથી વધુ નામો દૂર કરવામાં આવ્યા છે. આ પ્રક્રિયાએ ચૂંટણી પંચને એક તીવ્ર જાહેર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં મૂકી દીધું છે, જેમાં કોને મતદાન કરવાનો અધિકાર મળે છે અને કોને નહીં, તે નક્કી કરવામાં પંચની ભૂમિકા પર સવાલો ઉઠી રહ્યા છે. વાંચો સંપૂર્ણ અહેવાલ
