US Iran Battle: પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધ અને અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચેના વધતા તણાવ વચ્ચે હવે વાતચીતની જરૂરિયાત બંને પક્ષ માટે વધુ જરૂરી બની રહી છે. શરૂઆતના તબક્કામાં અમેરિકા કરાર માટે જ્યારે દબાણ કરી રહ્યું હતું ત્યારે ઈરાન કડક વલણ અપનાવી રહ્યું હતું. જોકે હવે પરિસ્થિતિમાં થોડો ફેરફાર જોવા મળી રહ્યો છે. હવે ઈરાન વાતચીત તરફ આગળ વધવા વધુ ઉત્સુક દેખાય છે, જ્યારે અમેરિકા પ્રતિબંધો અને આર્થિક દબાણની અસર વધુ સ્પષ્ટ થાય ત્યાં સુધી રાહ જોવાની સ્થિતિમાં લાગી રહ્યું છે.
પરંતુ અહીં સવાલ એ છે કે આ સંકટનો અંતિમ રસ્તો શું છે? બંને દેશો પાસે દબાણ ઊભું કરવાના સાધનો છે, પરંતુ જો બંને પોતપોતાની હઠ છોડવા તૈયાર નહીં થાય તો યુદ્ધ અને આર્થિક સંકટ લાંબા સમય સુધી ખેંચાઈ શકે છે.
ઈરાન હવે વાતચીત માટે કેમ ઉત્સુક છે?
ઈરાન માટે સૌથી મોટું દબાણ માત્ર સૈન્ય મોરચે નથી. તેની અર્થવ્યવસ્થા પણ ભારે દબાણ હેઠળ છે. અમેરિકાના નવા પ્રતિબંધો, જેને ‘ઓપરેશન ઇકોનોમિક આઉટકાસ્ટ’ તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યા છેતે ઈરાનની આર્થિક મુશ્કેલીઓ વધારી રહ્યા છે. મોંઘવારી, માલસામાનની અછત, પેટ્રોલ અને વીજળીની સમસ્યાઓ સામાન્ય લોકોના જીવનને અસર કરી રહી છે. આ સ્થિતિમાં લાંબું યુદ્ધ ઈરાન માટે આર્થિક રીતે વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે. આ જ કારણસર તાજેતરના દિવસોમાં તેહરાન તરફથી વાતચીતની તૈયારીના સંકેતો વધુ સ્પષ્ટ થયા છે.
હોર્મુઝની નાકાબંધી: ઈરાનનું મોટું હથિયાર
ઈરાન પાસે અમેરિકા સામે આર્થિક દબાણ ઊભું કરવાનું સૌથી મહત્વનું સાધન હોર્મુઝની ખાડી (Strait of Hormuz) રહ્યું છે. વિશ્વના તેલ વેપાર માટે આ જળમાર્ગ અત્યંત મહત્વનો છે. અહીંથી વ્યાપારી જહાજોની અવરજવર ઘટે તો વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા અને કિંમતો પર પણ અસર પડી શકે છે.
યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાને આ માર્ગ પર દબાણ વધારીને અમેરિકાની સૈન્ય શક્તિ સામે આર્થિક પડકાર ઊભો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. પરંતુ હવે આ દબાણની અસર અગાઉ જેટલી રહી નથી. ઉપલબ્ધ ટ્રેકિંગ ડેટા અનુસાર સપ્ટેમ્બરમાં પશ્ચિમ એશિયામાંથી ક્રૂડ ઓઇલની નિકાસમાં ફરી વધારો થયો છે. હોર્મુઝ અને વૈકલ્પિક માર્ગો મારફતે થતી શિપમેન્ટ યુદ્ધ પહેલાંના સ્તરની લગભગ 80 ટકા નજીક પહોંચી હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. આ ઈરાન માટે મહત્વપૂર્ણ બદલાવ છે.
સાઉદી અરેબિયાએ વિકલ્પ શોધી કાઢ્યો
હોર્મુઝ પર નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે સાઉદી અરેબિયા પાસે એક મહત્વપૂર્ણ વિકલ્પ છે અને એ છે ઈસ્ટ વેસ્ટ પાઇપલાઇન (East-West Pipeline). ડ્રોન હુમલાથી નુકસાન પામેલી આ પાઇપલાઇનને ફરી કાર્યરત કરવામાં આવી છે. તેના કારણે સાઉદી અરેબિયા હોર્મુઝને બાયપાસ કરીને પોતાનું ક્રૂડ અન્ય માર્ગે મોકલી શકે છે. સાઉદી અરેબિયાએ Purple Sea મારફતે તેલની નિકાસ પણ ફરી શરૂ કરી હોવાના અહેવાલો છે. આ ઘટનાક્રમથી ઈરાનના એક મહત્વપૂર્ણ દબાણના સાધનની અસર મર્યાદિત થઈ શકે છે.
અમેરિકા પણ ઉતાવળમાં નથી
ઈરાન વાતચીત માટે વધુ તૈયાર દેખાય છે, પરંતુ અમેરિકા હાલ તાત્કાલિક સમજૂતી કરવા માટે ઉતાવળમાં હોય તેવું દેખાતું નથી. અમેરિકી પ્રતિબંધો ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા પર વધુ દબાણ ઊભું કરી રહ્યા છે. વોશિંગ્ટનનું ગણિત એવું હોઈ શકે છે કે આર્થિક મુશ્કેલી વધે તેમ ઈરાન વધુ છૂટછાટ આપવા તૈયાર થશે. પરંતુ અહીં એક મહત્વનો પ્રશ્ન છે કે, શું આર્થિક દબાણ ખરેખર ઈરાનના નેતૃત્વને નિર્ણાયક રીતે ઝુકાવી શકશે? જોકે હાલના સંકેતો પરથી તેનો ચોક્કસ જવાબ આપવો મુશ્કેલ છે.
ઈરાનમાં મોંઘવારી અને જરૂરી વસ્તુઓની અછત સામાન્ય લોકો માટે મુશ્કેલી વધારી રહી છે. પેટ્રોલ અને વીજળીની સમસ્યાઓ પણ જીવનને અસર કરી રહી છે. પરંતુ આર્થિક મુશ્કેલીનો અર્થ આપોઆપ એવો થતો નથી કે દેશનું નેતૃત્વ પોતાની વિદેશ નીતિમાં તરત જ મોટો ફેરફાર કરશે. અહીંથી અમેરિકા માટે પણ પડકાર ઊભો થાય છે. પ્રતિબંધોનું દબાણ વધારવું એક બાબત છે, પરંતુ એ દબાણને એવી રાજકીય છૂટછાટમાં ફેરવવું કે જેનાથી યુદ્ધનો અંત આવે એ અલગ બાબત છે.
શું ઈરાન-અમેરિકા મડાગાંઠનો અંત આવશે?
જો ઈરાન વાટાઘાટો માટે આતુર છે, તો અમેરિકા અત્યારે ‘થોભો અને રાહ જુઓ’ ની નીતિ અપનાવી રહ્યું છે. ટ્રમ્પ પ્રશાસન ઈચ્છે છે કે પ્રતિબંધોનો આર્થિક ફટકો ઈરાનને વધુ લાચાર બનાવે જેથી તે શરતો માનવા તૈયાર થાય. જોકે, ઈરાનની જનતા આર્થિક તંગી ભોગવી રહી હોવા છતાં, ત્યાંના સર્વોચ્ચ નેતૃત્વ પર તેનો નિર્ણાયક પ્રભાવ હજુ સુધી દેખાયો નથી. જો આ ગતિરોધ તોડવો હશે તો બંને પક્ષોએ પોતપોતાની હઠ છોડીને બાંધછોડ કરવી પડશે, અન્યથા આ સંઘર્ષ લાંબા સમય સુધી અનિશ્ચિતતામાં હોમાયેલો રહેશે.
શું હઠ વચ્ચે અંતિમ ઉકેલ અધ્ધરતાલ?
હાલની સ્થિતિમાં અમેરિકા પાસે આર્થિક પ્રતિબંધો અને સૈન્ય શક્તિનું દબાણ છે. ઈરાન પાસે હોર્મુઝ અને પ્રદેશમાં પોતાના પ્રભાવ જેવા સાધનો છે. પરંતુ બંને દેશોની પોતાની હઠ વચ્ચે ઘણી મર્યાદાઓ પણ હવે દેખાવા લાગી છે.
ઈરાન લાંબા સમય સુધી આર્થિક દબાણ સહન કરે તો તેની અંદરની મુશ્કેલીઓ વધી શકે છે. બીજી તરફ, અમેરિકા માટે પણ લાંબું યુદ્ધ, ઊર્જા બજાર પર તેની અસર અને પશ્ચિમ એશિયામાં સતત સૈન્ય હાજરીના પોતાના ખર્ચ અને જોખમો છે. એટલે અંતે કોઈ એક પક્ષની સંપૂર્ણ જીત કરતાં વાટાઘાટ દ્વારા બંને પક્ષે કેટલીક છૂટછાટ આપવી પડે તેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે.
સૌથી મોટો સવાલ: અંતિમ સમજૂતી કેવી રીતે થશે?
આ સમગ્ર સંકટમાં સૌથી મોટી ખામી કદાચ એ જ છે કે દબાણ અને પ્રતિકારની રમત તો સ્પષ્ટ છે, પરંતુ અંતિમ સમજૂતીનો રસ્તો હજી સ્પષ્ટ નથી. જો ઈરાનને વાતચીત માટે તૈયાર કરવાનું અમેરિકાનું લક્ષ્ય છે, તો પ્રતિબંધો કેટલા સમય સુધી અને કઈ શરતો સાથે ચાલુ રહેશે તે મહત્વનું બનશે. બીજી તરફ, ઈરાન માટે પણ સવાલ એ છે કે તે પોતાની સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક હિતો જાળવીને કેટલી છૂટછાટ આપી શકે.
જો બંને દેશ પોતાની હઠોને અંતિમ ક્ષણ સુધી જાળવી રાખવાનો પ્રયાસ કરશે, તો હાલનું યુદ્ધ અને આર્થિક સંકટ લાંબા ગાળાના અવરોધમાં ફેરવાઈ શકે છે. આથી હવે પડકાર માત્ર એ નથી કે કોણ વધુ દબાણ કરી શકે છે. સાચો પડકાર એ છે કે કોણ દબાણને એવી વાટાઘાટમાં ફેરવી શકે છે, જેમાં યુદ્ધનો અંત લાવવાનો વ્યવહારુ રસ્તો મળે.
આ પણ વાંચો । Express View: ભૂલી જવાની તાનાશાહી સામે યાદ અપાવી જાય એવી Ai Weiwei આર્ટ
