સોનમ વાંગચુક કોણ છે? શિક્ષણ, પર્યાવરણ અને લદ્દાખના હિત માટે સંઘર્ષની સમગ્ર સફર

Sonam Wangchuk: એક્ટિવિસ્ટ સોનમ વાંગચુક હાલ ચર્ચામાં છે. દિલ્હી સ્થિત જંતર-મંતર ખાતે છેલ્લા 20 દિવસથી ભૂખ હડતાળ પર બેઠેલા પર્યાવરણ કાર્યકર અને શિક્ષણ સુધારક સોનમ વાંગચુકને શનિવારે સવારે દિલ્હી પોલીસે જરૂરી તબીબી સારવાર માટે હોસ્પિટલમાં ખસેડ્યા હતા. આ ઉપવાસ આંદોલને દેશના રાજકારણમાં ગરમાવો લાવી દીધો છે. 

વાંગચુક હાલમાં કોકરોચ જનતા પાર્ટી દ્વારા આયોજિત વિરોધ પ્રદર્શનમાં સામેલ હતા. NEET પેપર લીકની ઘટના બાદ આ આંદોલન ઉગ્ર બન્યું હતું. આ આંદોલનમાં પરીક્ષા પદ્ધતિમાં વ્યાપક સુધારા અને પ્રશ્નપત્ર લીકની ઘટનાઓને પગલે કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગ કરવામાં આવી રહી છે.

પરંતુ સોનમ વાંગચુકની ઓળખ માત્ર આ એક આંદોલન પૂરતી સીમિત નથી. છેલ્લા ત્રણ દાયકાથી વધુ સમયથી તેઓ શિક્ષણ સુધારણા, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને લદ્દાખના હિતોના પ્રશ્નો માટે સતત સક્રિય રહ્યા છે.

બાળપણથી જ આંદોલનની પ્રેરણા

સોનમ વાંગચુકનો જન્મ 1966માં લેહ નજીક આવેલા ઉલેયટોક્પો ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતા સોનમ વાંગયાલ લદ્દાખના જાણીતા રાજકારણી હતા અને જમ્મુ-કાશ્મીર રાજ્યમાં મંત્રી પણ રહી ચૂક્યા હતા.

1984માં લદ્દાખને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST)નો દરજ્જો અપાવવા માટે તેમના પિતાએ પણ ભૂખ હડતાળ કરી હતી. આ ઘટનાએ વાંગચુકના જીવન પર ઊંડી અસર કરી હતી. 

ગામમાં શાળા ન હોવાથી તેમની માતાએ જ તેમને પ્રાથમિક શિક્ષણ આપ્યું. ત્યારબાદ તેમણે શ્રીનગર અને નવી દિલ્હીમાં અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો અને NIT શ્રીનગરમાંથી મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગની ડિગ્રી મેળવી હતી. 

શિક્ષણ સુધારણા માટે SECMOL

1988માં અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા બાદ વાંગચુકે SECMOL (College students Academic and Cultural Motion of Ladakh) ની સ્થાપના કરી. તેનો હેતુ લદ્દાખની શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં ગુણવત્તાસભર સુધારા લાવવાનો હતો.

તે સમયે લદ્દાખમાં ધોરણ 8 સુધી ઉર્દૂ અને ત્યારબાદ અંગ્રેજી માધ્યમ હોવાથી વિદ્યાર્થીઓને ભારે મુશ્કેલી પડતી હતી.

SECMOLએ ‘ઓપરેશન ન્યૂ હોપ’ શરૂ કરીને શિક્ષકોને તાલીમ આપી અને લદ્દાખ માટે નવા પાઠ્યપુસ્તકો તૈયાર કર્યા. પરિણામે 1980ના દાયકાના અંતમાં માત્ર 5 ટકા રહેલો ધોરણ 10નો પાસિંગ રેટ 2000ના દાયકામાં વધીને 75 ટકા સુધી પહોંચ્યો.

1998માં દલાઈ લામાએ SECMOLના શિક્ષણ કાર્ય માટે રૂ. 1.50 લાખનું વિશેષ યોગદાન આપ્યું હતું. 2005માં વાંગચુકને કેન્દ્રીય માનવ સંસાધન વિકાસ મંત્રાલયની પ્રાથમિક શિક્ષણ માટેની Nationwide Governing Council માં સભ્ય તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા.

પર્યાવરણ માટેના નવતર પ્રયાસો

લદ્દાખમાં વર્ષના મોટા ભાગના સમય પાણીની અછત રહેતી હોવાથી વાંગચુકે ‘આઇસ સ્તૂપ’ નામની કૃત્રિમ બરફીલી રચનાઓ વિકસાવી. શિયાળામાં બરફ સંગ્રહ કરીને ઉનાળામાં ધીમે-ધીમે પાણી ઉપલબ્ધ કરાવવાનો આ અનોખો પ્રયાસ વિશ્વભરમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યો.

તેમણે સોલર ટેન્ટ, એગ્રી-વોલ્ટેઇક મોડેલ જેવા અનેક પ્રયોગો પણ વિકસાવ્યા.

2018માં તેમણે અને તેમની પત્નીએ HIAL (Himalayan Institute of Alternate Studying) ની સ્થાપના કરી. એ જ વર્ષે તેમને સમુદાય આધારિત શિક્ષણ સુધારણા માટે રેમોન મેગ્સેસે પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા.

લદ્દાખ માટેની રાજકીય સક્રિયતા

2019માં જમ્મુ-કાશ્મીરના પુનર્ગઠન બાદ લદ્દાખને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો દરજ્જો મળ્યો ત્યારે વાંગચુકે શરૂઆતમાં આ નિર્ણયનું સ્વાગત કર્યું હતું. પરંતુ બાદમાં તેમણે લદ્દાખને બંધારણની છઠ્ઠી અનુસૂચિ (Sixth Schedule) હેઠળ વિશેષ સંરક્ષણ આપવાની માંગ સાથે આંદોલન શરૂ કર્યું.

2023માં તેમણે વિશ્વના સૌથી ઊંચા દર્રાઓમાંના એક ખાર્દુંગલા ખાતે ‘ક્લાઈમેટ ફાસ્ટ’ની જાહેરાત કરી હતી. જોકે સરકાર દ્વારા તેમને અનશન કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી નહોતી અને તેમને ઘરમાં નજરકેદ હેઠળ રાખવામાં આવ્યા હતા.

પછી તેમણે લદ્દાખ માટે બંધારણીય સુરક્ષાની માંગ સાથે લાંબા ઉપવાસ અને શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શન શરૂ કર્યા.

ગાંધીવાદી અને ઉપવાસ આંદોલન

સોનમ વાંગચુક પોતાને ગાંધીવાદી ગણાવે છે અને તેઓ અહિંસક વિરોધમાં વિશ્વાસ રાખે છે. 2024માં તેમણે લદ્દાખને છઠ્ઠી અનુસૂચિ હેઠળ સુરક્ષા આપવાની માંગ સાથે સમર્થકો સાથે દિલ્હી સુધી પગપાળા કૂચ કરી હતી. રાજધાનીની સીમા નજીક પોલીસે તેમને અટકાવ્યા હતા.

આ પણ વાંચો: સોનમ વાંગચુક સાથે ખાસ ઇન્ટરવ્યુ, સરકારને કર્યા આકરા સવાલ

તેમણે ‘પશ્મીના માર્ચ’ પણ યોજી હતી, જે મહાત્મા ગાંધીની ઐતિહાસિક દાંડી યાત્રાથી પ્રેરિત હતી. વાંગચુકનું માનવું છે કે ગાંધીજીએ કરેલો સૌથી લાંબો ઉપવાસ 21 દિવસનો હતો, તેથી તેઓ પણ પોતાના અનેક આંદોલનોમાં 21 દિવસના ઉપવાસને પ્રતિકાત્મક રીતે અપનાવતા રહ્યા છે.