Madhya Pradesh Information : મધ્ય પ્રદેશમાં આજકાલ ડિંડોરી મંડલા રોડ નજીક સાલના જંગલોમાં સૌથી વધુ સાંભળવા મળતો અવાજ સવારે સૂકા પાંદડા પર ચાલવાનો હોય છે. ગ્રામજનો ત્રણ દિવસ પહેલા કાપવામાં આવેલા વૃક્ષો તરફ જાય છે અને જેની છાલ કાઢીને તેમનો રસ કાઢવામાં આવ્યો હતો.
ત્યાં જ પાંદડા પર હોય છે તેમનો ગુનેગાર છે, ‘સાલ હાર્ટવુડ બોરર’, એક લોંગહોર્ન બીટલ જે એક સદીથી વધુ સમયથી આ વૃક્ષો માટે ઉપદ્રવ બનેલો છે. ગામના લોકો તેને હાથથી ઉપાડે છે, તેને બેગ અથવા બરણીમાં મૂકે છે, અને પછીથી તેમાંથી માળા બનાવે છે. ભમરોના લાંબા એન્ટેના વણાટની પ્રક્રિયામાં મદદરૂપ થાય છે. આ હાર કોઈ સુશોભન હેતુ માટે નહીં પરંતુ ગ્રામજનો માટે જિલ્લાના આઠ સંગ્રહ કેન્દ્રો સુધી લઈ જવામાં સરળતા માટે બનાવવામાં આવ્યા છે.
દરેક બીટલની કિંમત 2 રૂપિયા છે. આ સિઝનમાં અત્યાર સુધીમાં 1925118 બીટલ્સ એકત્રિત કરવામાં આવ્યા છે. આનાથી રાજ્યના વન વિભાગને 38.5 લાખ રૂપિયાનો ખર્ચ થયો છે.
હોપ્લોસેર્મ્બિક્સ સ્પિનિકોર્નિસ, જેને સામાન્ય રીતે ‘સાલ હાર્ટવુડ બોરર’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે એક હાનિકારક જંતુ છે. વર્ષ 1897માં તેને પ્રથમ વખત વૃક્ષો માટે ખતરો માનવામાં આવ્યો હતો. હવે, વ્યાપક સંક્રમણ પછી, તે ડિંડોરીમાં તાજેતરના વર્ષોના સૌથી મોટા સાલ વૃક્ષ કાપવાની ઝુંબેશનું મુખ્ય કારણ બની ગયું છે. થોડા અઠવાડિયા પહેલા કેન્દ્ર સરકારે 1.47 લાખ સંક્રમિત સાલના વૃક્ષો કાપવાની મંજૂરી આપી હતી.
સાલ, અથવા ‘શોરિયા રોબસ્ટા’ એ મધ્ય ભારતના સૂકા પાનખર જંગલોમાં જોવા મળતા મુખ્ય વૃક્ષોમાંનું એક છે. તે મધ્યપ્રદેશ, છત્તીસગઢ, ઓડિશા, ઝારખંડ અને ઉત્તર પ્રદેશના ભાગોમાં ફેલાયેલા જંગલોનો મુખ્ય આધાર છે. કાન્હા અને પેંચ જેવા વાઘ અભ્યારણના અંદરના મોટાભાગના કુદરતી નિવાસસ્થાનો આ ઝાડના ગાઢ પાંદડા અને ડાળીઓથી બનેલા છે.
તેની તાકાત અને સડન વિરોધી ક્ષમતાને કારણે, સાલ લાકડાનો ઉપયોગ ઐતિહાસિક રીતે બાંધકામ અને રેલ્વે સ્લીપરના ઉત્પાદનમાં થાય છે. લાકડા ઉપરાંત, આ વૃક્ષ વિવિધ પ્રકારની પેદાશોનું ઉત્પાદન પણ કરે છે જેના પર વનવાસીઓ અને આદિવાસી સમુદાયો નિર્ભર છે, જેમ કે સાલ બીજ, જેમાંથી તેલ કાઢવામાં આવે છે અને રસોઈ અને સાબુ અને મીઠાઈઓ ઉદ્યોગોમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે, સાલના પાંદડા, જેને સીવીને થાળ અને બાઉલ બનાવવામાં આવે છે અને સ્થાનિક બજારોમાં વેચવામાં આવે છે, અને ઝાડના થડમાંથી કાઢવામાં આવતો રેઝિન ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓમાં ધૂપનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
મધ્ય ભારતના મોટાભાગના ભાગોમાં, સાલના વૃક્ષોના ઝૂમધા પણ આદિવાસી સમુદાયો માટે સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક મહત્વ ધરાવે છે. ઇકોલોજીકલ મહત્વ અને આર્થિક નિર્ભરતાનું આ સંયોજન સાલબોરર મહામારીને વન વિભાગના કાપણીના રિકોર્ડથી વધારે ઉંટા પરિણામો આપે છે.
આ જંતુ આડેધડ હુમલો કરતું નથી
આ જંતુ આડેધડ હુમલો કરતું નથી, તે સામાન્ય રીતે નબળા અને સંવેદનશીલ વૃક્ષોને નિશાન બનાવે છે, જો કે તે 20 સેન્ટિમીટરથી વધુ જાડાઈ ધરાવતા વૃક્ષોનો નાશ કરવામાં સક્ષમ બને છે. વૃક્ષોનો મૃત્યુદર મુખ્યત્વે 91 થી 150 સેન્ટિમીટરની જાડાઈ ધરાવતા વૃક્ષોમાં કેન્દ્રિત છે અને સૌથી વધુ નુકસાન 121-150 સેન્ટિમીટરની જાડાઈ ધરાવતા વૃક્ષોમાં નોંધાયું છે. આ એવા પરિપક્વ, ગાઢ વૃક્ષો છે જે સાલ જંગલની રચનાનો આધાર પૂરો પાડે છે અને તેના લાકડા અને બિન-લાકડાની ઉપજનો મોટો ભાગ બનાવે છે.
ભારતમાં અત્યાર સુધીમાં સાલ બોરર જંતુના 21 થી વધુ પ્રકોપ નોંધાયા છે. મધ્યપ્રદેશ અને પડોશી છત્તીસગઢમાં 1997 થી 2000 વચ્ચે એક મોટો પ્રકોપ ફાટી નીકળ્યો હતો. આ વિસ્તારના 16.84 લાખ હેક્ટરમાં ફેલાયેલા સાલના જંગલોમાંથી લગભગ 3 લાખ હેક્ટર વિસ્તાર અસરગ્રસ્ત થયો હતો.
મંડલા-ડિંડોરી જિલ્લો અને તે જ જંગલ વિસ્તારનો એક ભાગ જ્યાં હવે વૃક્ષો કાપવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. ડિંડોરીના ડિવિઝનલ ફોરેસ્ટ ઓફિસર અશોક સોલંકીએ જણાવ્યું હતું કે, “અમે મોટી સંખ્યામાં અસરગ્રસ્ત વૃક્ષોની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યા છીએ. ”
બંને અલગ-અલગ અભિયાન ચાલુ
જંતુઓને ફસાવવા અને વૃક્ષો કાપવા એ એક સાથે કરવામાં આવતા બે જુદા જુદા કાર્યો છે. જંતુઓ પકડવાની ઝુંબેશ, જેને વિભાગ ‘ટ્રેપ ટ્રી’ કહે છે, તે હાથ ધરવામાં આવે છે જેથી પુખ્ત બોરર્સ (છાલની અંદર કાણા પાડનાર જંતુઓ) ઇંડા મૂકે અને તેમની સંખ્યા વધે તેની પહેલા પકડી લેવામાં આવે છે. પહેલાથી ચેપગ્રસ્ત ઉભા વૃક્ષોને કાપવા એ એક અલગ અને મોટું સફાઈ અભિયાન છે. તેનો હેતુ લાકડાને દૂર કરવાનો છે જે બચાવી શકાતા નથી અને તે વધુ ચેપ ફેલાવી શકે છે.
ડિંડોરીના વન વિભાગના એસડીઓ સુરેન્દ્ર જાટવે આ પદ્ધતિ વિશે વિગતવાર સમજાવ્યું. “જ્યારે વરસાદ શરૂ થાય છે, ત્યારે અમે જંતુઓને પકડવાનું શરૂ કરીએ છીએ. જંતુઓને બહાર કાઢવા માટે પસંદ કરેલા વૃક્ષોને કાપવામાં આવે છે અને તેમની છાલ દૂર કરવામાં આવે છે. “જંતુઓ ઝાડનો રસ પીવા માટે બહાર આવે છે અને રાતે દેખાય છે. ”
વૃક્ષોને ત્રણ દિવસ માટે છોડી દેવામાં આવે છે, ત્યારબાદ ગામના લોકો સપાટી પર આવેલા જંતુઓને એકત્રિત કરવા પાછા ફરે છે. “જ્યારે તે સૂર્યોદય પછી સવારે 5-6 વાગ્યાની આસપાસ નીકળે છે, ત્યારે અમે જઈએ છીએ અને તેમને હાથથી પકડીએ છીએ અને તેમને બેગમાં મૂકીએ છીએ. ”
જાટવે જણાવ્યું હતું કે, ચેપગ્રસ્ત ઊભા વૃક્ષોને એક એજન્સી દ્વારા કુહાડીથી જાતે કાપવામાં આવી રહ્યા છે, જ્યારે ગ્રામજનો પોતે જ ઝાડ કાપી રહ્યા છે. આ કામમાં લગભગ ચાર મહિનાનો સમય લાગે તેવી સંભાવના છે. જાટવે જણાવ્યું હતું કે કાપેલા લાકડાને બજારમાં વેચવામાં આવે છે.
જાટવના જણાવ્યા અનુસાર, વર્તમાન સંક્રમણ ફાટી નીકળવાનું પ્રમાણ અસામાન્ય છે, પરંતુ આની પહેલા પણ આવું થયું છે. “આ મહામારી જેવું ચક્ર છે. તે દર 30 વર્ષે પુનરાવર્તિત થાય છે. તેમણે સમજાવ્યું કે કેવી રીતે ચેપનું સ્તર એક વર્ષથી બીજા વર્ષમાં ઝડપથી બદલાઈ શકે છે. “ગયા વર્ષે તે ખૂબ ઓછું હતું; આ વર્ષે તેમાં ઘણો વધારો થયો છે. ”
અસામાન્ય રીતે ભારે વરસાદ પણ જવાબદાર
જબલપુર સ્થિત SFRIના વરિષ્ઠ અધિકારી ડો. ઉદય હોમકર એક દાયકાથી વધુ સમયથી મધ્યપ્રદેશમાં સાલ બોરર જંતુઓના ફાટી નીકળવા પર નજર રાખી રહ્યા છે. તેમણે આ વર્ષે જંતુના ઉપદ્રવમાં વધારો થવા પાછળના મુખ્ય કારણોમાંનું એક હવામાનને ટાંક્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે ગયા વર્ષે ડિંડોરી-મંડલા ક્ષેત્રમાં અસામાન્ય રીતે વધુ વરસાદને કારણે જંતુઓ માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ બનાવવામાં મદદ મળી હતી.
હોમકરના જણાવ્યા અનુસાર, કોઈ પણ રોગના પ્રકોપને નિયંત્રિત કરવા માટેનું પ્રથમ અને સૌથી નિર્ણાયક પગલું એ છે કે પ્રારંભિક તબક્કે તેની ઓળખ કરવી. “ચેપ ફેલાય કે તરત જ તેને શોધી કાઢવું મહત્વપૂર્ણ છે. આ તે પ્રક્રિયા છે જેનો આપણે અભ્યાસ કરીએ છીએ. ”
એકવાર કોઈ વૃક્ષને ચેપ લાગ્યો હોવાની પુષ્ટિ થઈ જાય, પછી ચેપ નજીકના વૃક્ષોમાં ફેલાતો અટકાવવા માટે તેને દૂર કરવું જરૂરી બને છે. પરંતુ, તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે નિયંત્રણ ત્યારે શરૂ કરવું જોઇએ નહીં જ્યારે મોટી સંખ્યામાં વૃક્ષો પહેલાથી જ ચેપગ્રસ્ત થઈ ગયા છે.
