ભાજપ વિરોધી આંદોલન માંથી ઉદભવેલા યુવા નેતાઓ ક્યાં ખોવાઈ જાય છે?

CJP Protests In opposition to BJP : દેશના મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માંગના મુદ્દે ચાલી રહેલા વિરોધ પ્રદર્શને આગામી પેઢીના ચહેરા જનતા સમક્ષ લાવ્યા છે. ભૂતકાળમાં ભાજપ વિરુદ્ધ વિરોધ પ્રદર્શન દ્વારા વિપક્ષી જૂથોમાં ઘણા નેતાઓ ઉભરી આવ્યા હતા. તેમાંના સૌથી મોટા અભિજીત દીપકે અને નેહા બોરા છે.

નેહા બોરા CPI (ML)ના વિદ્યાર્થી સંગઠન AISAની નેતા છે. તો અભિજીત દીપકે કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP)ના સ્થાપક છે. આ બંને છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી વિરોધ પ્રદર્શનના નેતા અને વિપક્ષી જૂથના સ્ટાર તરીકે ચમક્યા છે. છેલ્લા 12 વર્ષમાં ભાજપ વિરોધી પ્રદર્શનમાંથી ઉભરી આવેલા આવા ઘણા ચહેરા થોડા સમય પછી ગાયબ થઈ ગયા હતા. સવાલ એ છે કે આ વખતે આ પેટર્ન બદલાશે કે નહીં?

વિપક્ષી નેતાઓ માટે ભાજપનો સામનો કરવો મુશ્કેલ

ભાજપના ઊંડા મૂળિયાંવાળા ચૂંટણી તંત્રનો સામનો કરવા માટે વિપક્ષની સ્થિતિને માળખાકીય અને સંગઠનાત્મક રીતે મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ બહુ સફળ જણાતો નથી. આનું કારણ એ છે કે ઘણા નેતાઓ એવા હતા જે અચાનક લોકપ્રિય બન્યા અને પછી અદૃશ્ય થઈ ગયા.

ભાજપ વિરોધી હાર્દિક પટેલનું પાટીદાર અનામત આંદોલન 

ગુજરાતમાં પાટીદાર અનામત આંદોલનને કારણે 2015માં 22 વર્ષીય હાર્દિક પટેલના અચાનક ઉદભવ સાથે આ બધું શરૂ થયું હતું. ભાજપના આલોચકોએ તેના ભરપૂર વખાણ કર્યા, પરંતુ એવું લાગી રહ્યું હતું કે, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના ગૃહ રાજ્યમાં શાસક પક્ષ વિરોધી માહોલ બનાવી રહ્યા છે. જો કે, 2017ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ભાજપે રાજ્યની 182માંથી 99 બેઠકો જીતી હતી, જ્યારે કોંગ્રેસની સંખ્યા વધીને 77 થઈ ગઈ હતી.

જો કે ભાજપ માટે આ એક તરફી જીત ન હતી, પરંતુ પાર્ટીએ પડકારોનો સામન કર્યો. હાર્દિક 2019-20માં કોંગ્રેસમાં જોડાયા હતા અને ગુજરાત પ્રદેશ કોંગ્રેસ સમિતિના કાર્યકારી અધ્યક્ષ તરીકે સેવા આપી હતી. આખરે તેઓ 2022માં ભાજપમાં જોડાયા અને ધારાસભ્ય બન્યા. હાલ તેઓ ગુજરાતમાં ભાજપની રાજનીતિ કરી રહ્યા છે.

કન્હૈયા કુમારનું રાજકારણ

2016માં જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટી સ્ટુડન્ટ્સ યુનિયન (JNUSU) ના અધ્યક્ષ કન્હૈયા કુમાર તે સમયે સીપીઆઈની વિદ્યાર્થી પાંખ ઓલ ઈન્ડિયા સ્ટુડન્ટ્સ ફેડરેશન સાથે જોડાયેલા હતા. જ્યારે કેમ્પસમાં આફ્ટર એક્શન ઇવેન્ટમાં તેની ધરપકડ કરવામાં આવી ત્યારે તે રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રસિદ્ધ થયા. આ કાર્યક્રમમાં કથિત રીતે ભારત વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર કરવામાં આવ્યા હતા. હિન્દીમાં ભાષણ આપવાની તેમની કળાએ ઘણા લોકોને તેમના પ્રશંસક બનાવ્યા. જો કે, કન્હૈયા કુમાર 2019માં બિહારના બેગુસરાયથી ભાજપના ગિરિરાજ સિંહ સામે ચૂંટણી હારી ગયા હતા અને બાદમાં કોંગ્રેસમાં જોડાયા હતા.

2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં તેમણે કોંગ્રેસની ટિકિટ પર ભાજપના મનોજ તિવારી સામે દિલ્હીથી ચૂંટણી લડી હતી. હાલમાં તેઓ અખિલ ભારતીય કોંગ્રેસ સમિતિના રાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થી સંઘ (NSUI)ના પ્રભારી છે, જે પાર્ટીની વિદ્યાર્થી પાંખ છે. જો કે, જંતર-મંતર વિરોધ પ્રદર્શન બાદ આ વર્ષે દિલ્હી યુનિવર્સિટીની વિદ્યાર્થી ચૂંટણીમાં NSUIના તમામ પદો ગુમાવવા બદલ તેમને ટીકાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. NSUIની ટિકિટ ન આપનાર દિપાંશુ શોકિન અપક્ષ ઉમેદવાર તરીકે પ્રચંડ બહુમતી સાથે ઉપપ્રમુખ તરીકે ચૂંટાયા ત્યારે NSUI અને કન્હૈયાની ટીકા વધુ વધી હતી.

જીગ્નેશ મેવાણી અને ગુજરાતનું રાજકારણ

જીગ્નેશ મેવાણી 2016માં ત્યારે હેડલાઇન્સમાં આવ્યા જ્યારે તેમણે ગુજરાતના ઉનામાં દલિતોની મારપીટ સામે વિરોધ પ્રદર્શન કર્યા હતા. દલિત કાર્યકર્તા અને વકીલ જીગ્નેશ મેવાણીએ 2017માં ગુજરાતની વડગામ વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં અપક્ષ ઉમેદવાર તરીકે જીત મેળવી હતી.બાદમાં તેઓ કોંગ્રેસમાં જોડાયા હતા અને 2022માં ફરીથી કોંગ્રેસની ટિકિટ પર વડગામથી ચૂંટણી જીત્યા હતા. જો કે, હવે તેઓ પહેલા જેટલા લોકપ્રિય નથી.

ચંદ્રશેખર આઝાદનો ઉદય

ચંદ્રશેખર આઝાદ ભીમ આર્મીના સ્થાપક તરીકે ખ્યાતિ મેળવી હતી, જેણે આક્રમક રીતે દલિતોના મુદ્દાઓ ઉઠાવ્યા હતા, તે સમયે જ્યારે માયાવતીની બહુજન સમાજ પાર્ટી સતત નબળી પડી રહી હતી. તેઓ માયાવતીની જાતિ, જાટવ – અને તેમના ક્ષેત્ર, પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશમાંથી આવે છે. તેઓ આઝાદ સમાજ પાર્ટીના સ્થાપક પણ છે અને 2024માં તે જ પાર્ટીની ટિકિટ પર નગીના લોકસભા બેઠક જીતી હતી. હવે તેઓ બસપાના મતદારોના દાવેદારોમાંના એક છે અને આવતા વર્ષે યોજાનારી ઉત્તર પ્રદેશની ચૂંટણીમાં તેમની સામે મોટી કસોટી છે, જે બતાવશે કે તેમની પાર્ટી કેટલી અસર કરી શકે છે.

CJP નેતા અભિજીત દીપકે

ઉલ્લેખનીય છે કે, કેટલાક મહિના પહેલા ચીફ જસ્ટિસ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે બેરોજગાર અને નિરાશ યુવાનોને કોકરોચ (વંદા) કહ્યા બાદ અભિજીત દીપકેએ CJP નામનું ઓનલાઇન વ્યંગ્યાત્મક પ્લેટફોર્મ શરૂ કર્યું હતું. આ નિવેદન બાદ ચીફ જસ્ટિસે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે તેમણે યુવાનોની ટીકા કરી છે તે કહેવું સંપૂર્ણપણે પાયાવિહોણા છે.

સીજેપીએ ઇન્સ્ટાગ્રામ પર ત્વરિત લોકપ્રિયતા મેળવી અને અભિજીત દિપકેએ આ ઓનલાઇન અભિયાનને સફળતાપૂર્વક એક આંદોલનમાં ફેરવી દીધું જે લોકોને તળિયાના વિરોધીઓ તરીકે એક કરી શકે છે, ખાસ કરીને નીટની પરીક્ષા રદ કરવાના વિરોધમાં કેન્દ્રીય શિક્ષણ પ્રધાન ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગ માટે કાર્યકર્તા સોનમ વાંગચુકની ભૂખ હડતાળ શરૂ થઈ હતી અને તેમાં ભારે ભીડ એકઠી થવા લાગી હતી. 

CJP પોતાનું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવામાં સફળ રહી અને શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનને રાજીનામું આપવાની ફરજ પડી હતી. ગ્રાઉન્ડ લેવલ વિરોધ પ્રદર્શનના બીજા તબક્કામાં સીજેપીના નેતાઓને રાજ્ય સરકાર તરફથી વધુ કડક પ્રતિક્રિયાનો સામનો કરવો પડ્યો છે. દીપકે અને તેના સાથીદારો સૌરવ દાસ અને આશુતોષ રાંકા બંને હાલમાં તિહાર જેલમાં બંધ છે. તેમના રાજકારણનું ભવિષ્ય હાલમાં અનિશ્ચિત છે.

ભાજપ વિરુદ્ધ આક્રમક નેહા બોરા

જુલાઈમાં વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન ભૂખ હડતાલ પર ગયેલા લોકોમાં AISAના રાષ્ટ્રીય પ્રમુખ નેહા બોરા પણ હતા. તેમના ઉત્સાહી ભાષણો, ભૂખ હડતાળ અને વિરોધ પ્રદર્શનોએ ઘણાનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. 12 ઓક્ટોબરના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટમાં વિપક્ષ દ્વારા કરવામાં આવેલા વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન બોરા ગાંધી પરિવારના ભાઈ-બહેનો સાથે જોવા મળ્યા હતા, જેના કારણે NSUIના કેટલાક વિભાગોમાં અસંતોષની ગુસપુસ થઈ હતી. થોડા દિવસો પછી, તેમણે બાંગ્લાદેશના યુવા આંદોલનની પ્રશંસા કરી હતી અને તેને અહીં જનરેશન ઝેડ આંદોલન માટે પ્રેરણારૂપ ગણાવ્યું હતું, જેણે વિવાદ ઉભો કર્યો હતો. ભાજપે તરત જ આનો ફાયદો ઉઠાવ્યો હતો અને આરોપ લગાવ્યો હતો કે બોરા અને વિપક્ષ બાંગ્લાદેશમાં 2024 ના બળવાની તર્જ પર “સત્તા પરિવર્તન” ની માંગ કરી રહ્યા છે, જેણે શેખ હસીના સરકારને ઉથલાવી હતી.

યુવા નેતાઓ માટે પડકાર શા માટે?

ભાજપ વિરોધી આંદોલનના ઉભરતા ચહેરાઓને સંભવિત પડકારો તરીકે રજૂ કરવાની એક નબળાઈ એ છે કે તે વિરોધી પક્ષો, ખાસ કરીને કોંગ્રેસના સંગઠનાત્મક માળખાને કોઈ તાકાત આપતી નથી. તેનાથી વિપરીત, નેહા બોરાના અચાનક ઉદય અને કોંગ્રેસ નેતૃત્વ દ્વારા તેમને આપવામાં આવેલા મૌન સમર્થન, અથવા કન્હૈયા કોંગ્રેસમાં જોડાવા અને એનએસયુઆઈના પ્રભારી બનવાનું પરિણામ એનએસયુઆઈ અને યુથ કોંગ્રેસમાં વધુ નિરાશાજનક સાબિત થયું છે.

ભાજપના રાષ્ટ્રીય પ્રવક્તા ગુરુ પ્રકાશે કહ્યું કે, જ્યારે તમે તમારા સંગઠનમાં નેતૃત્વ બનાવી શકતા નથી, ત્યારે તે માત્ર નેતૃત્વની કૃત્રિમ રચના છે. કોંગ્રેસની સ્થિતિ સતત અશાંતિ અને અસ્થિરતાથી ભરેલી છે. આ સંગઠનના અભાવને કારણે રાજકીય લડાઈઓ ખુલ્લેઆમ લડવાની તેમની અનિચ્છા દર્શાવે છે. તેથી, તેઓ કન્હૈયા કુમાર અને જીગ્નેશ મેવાણી જેવા બાહ્ય નેતૃત્વ પર નિર્ભર છે, જે એક અજમાવેલું અને પરીક્ષણ કરેલું અને અસફળ મોડેલ છે. બાહ્ય નેતૃત્વની આ ફોર્મ્યુલા કામ કરશે નહીં. ”

કોંગ્રેસનો અભિપ્રાય શું છે?

જો કે, કોંગ્રેસના એક નેતાએ નામ ન આપવાની શરતે કહ્યું હતું કે આ કોઈ નવી વાત નથી. દરેક હિલચાલ કોઈને કોઈ ચહેરા સાથે જોડાયેલી હોય છે. ગાંધીવાદી આંદોલનોને આ નામ એટલા માટે પડ્યું કારણ કે ગાંધીજી તેમનું પ્રતીક બની ગયા હતા. 1970ના દાયકાનું જેપી આંદોલન અથવા 2011ના અન્ના હજારે આંદોલન માટે પણ આવું જ છે. આપણે કેવી રીતે કહી શકીએ કે વ્યક્તિઓને જાણી જોઈને મોદી વિરુદ્ધ આગળ ધકેલવામાં આવી રહ્યા છે? લોકો આંદોલનને તેમની સાથે જોડાયેલા ચહેરાઓ સાથે જોડે છે. ”

જો કે, તેમણે સંમતિ આપી હતી કે પાર્ટીની બહારના આ ચહેરાઓથી વિપરીત, કોંગ્રેસ છેલ્લા ઘણા દાયકાઓથી કોઈ આંદોલનને ચહેરો આપી શકી નથી. કોંગ્રેસ નેતાએ કહ્યું કે, 1980ના દાયકાના અંતમાં અને 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં રામ જન્મભૂમિ આંદોલનનું નેતૃત્વ ભાજપના અગ્રણી ચહેરા એલ.કે.સિંહે કર્યું હતું. અડવાણીએ તે કર્યું.

તેમણે કહ્યું કે, મહાત્મા ગાંધીના સમયથી કોંગ્રેસ આ કરવામાં અસમર્થ રહી છે કારણ કે અમે ઘણીવાર સત્તામાં રહ્યા છીએ અને આવા નેતાઓ પ્રતિકારમાંથી જન્મ્યા છે. જો કે, એ વાતનો ઇનકાર કરી શકાય નહીં કે રાહુલ ગાંધી પહેલાથી જ આ આંદોલનના અગ્રણી ચહેરાઓમાંના એક છે, અને આ કોંગ્રેસ માટે સકારાત્મક બાબત છે. ”