ઘરે રહો નહીં, પરંતુ આ શહેર તમારુ પણ છે, શહેરને કહો સુરક્ષિત બને

Specific Editorial Girls Security | શું એક મહિલા રાત્રે એકલી ઘરે જઈ શકે કે નહીં? તેનો જવાબ તેના કપડાં, સમય કે પરિવારના નિયંત્રણમાં નહીં, પરંતુ રસ્તાની સ્ટ્રીટલાઇટ, પોલીસની હાજરી, સુરક્ષિત જાહેર પરિવહન અને સમાજના વલણમાં હોવો જોઈએ. લગભગ 14 વર્ષ પહેલાં દિલ્હીમાં બનેલી નિર્ભયા કાંડની ઘટનાએ દેશને મહિલા સુરક્ષા અંગે ઝંઝોળ્યો હતો. આ ઘટના બાદ કેટલાક કાયદા બદલાયા, યોજનાઓ બની અને ‘નારી શક્તિ’ જેવા શબ્દો જાહેર ચર્ચાનો ભાગ બન્યા. છતાં દક્ષિણ-પૂર્વ દિલ્હીના એક પાર્કમાં 17 વર્ષની કિશોરી પર કથિત ગેંગરેપની તાજેતરની ઘટના બતાવે છે કે મહિલાઓને જાહેર જગ્યાઓ પર સુરક્ષિત રીતે જીવવાનો મૂળ પ્રશ્ન આજે પણ આપણી સામે એટલી જ ગંભીરતાથી ઊભો છે.

લગભગ 14 વર્ષ પહેલાં એક યુવતી અને તેની સહેલી માટે બહાર ફરવા જવાની જે સામાન્ય સાંજ હતી, તેનો અંત ભયાનક દુઃસ્વપ્નમાં થયો હતો. 16 ડિસેમ્બરની ગેંગરેપની ઘટનાએ દેશભરમાં વિરોધ પ્રદર્શનો જગાવ્યા અને મહિલા સુરક્ષાને રાજકીય તથા નાગરિક ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી દીધી. જોકે આ ઘટના બાદ થયેલા કેટલાક બદલાવ વચ્ચે આજે પણ જાણે કે વર્ષો બાદ પણ કેટલાક મૂળભૂત પ્રશ્નો બદલાયા નથી.

દક્ષિણ-પૂર્વ દિલ્હીના એક પાર્કમાં આ અઠવાડિયાની શરૂઆતમાં 17 વર્ષની કિશોરી પર થયેલી કથિત ગેંગરેપની ઘટના ફરી એ જ પ્રશ્નો સામે લાવે છે. મહિલાઓ માટે જાહેર સ્થળો ખરેખર કેટલાં સુરક્ષિત છે? શું રાત્રે બહાર નીકળવું આજે પણ તેમના માટે જોખમ સાથે જોડાયેલું છે? અને સૌથી મહત્વનું એ કે શું તેનો ઉકેલ મહિલાઓને બહાર જતાં રોકવામાં છે કે જાહેર જગ્યાઓને વધુ સુરક્ષિત બનાવવામાં છે?

લેડી શ્રી રામ કોલેજ અને દિલ્હી યુનિવર્સિટીની અન્ય સંસ્થાઓના વિદ્યાર્થીઓના વિરોધ પ્રદર્શનોમાં પણ આ જ ચિંતાઓ ફરી સામે આવી છે. અપૂરતી રોશનીવાળા રસ્તા, પોલીસની ઓછી હાજરી અને પદયાત્રીઓ માટે અસુરક્ષિત માર્ગો. આ માત્ર વિદ્યાર્થીઓની ફરિયાદ નથી. નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (NCRB)ના તાજેતરના આંકડા પણ દિલ્હીમાં મહિલાઓની સુરક્ષા અંગે ગંભીર ચિત્ર રજૂ કરે છે.

2024માં દિલ્હીમાં મહિલાઓ વિરુદ્ધ 13,396 ગુના નોંધાયા હતા, જે નોંધાયેલા તમામ મેટ્રો શહેરોમાં સૌથી વધુ હતા. આ જ સમયગાળામાં દિલ્હીમાં બળાત્કારના 1,058 કેસ નોંધાયા હતા, જે 19 મેટ્રો શહેરોમાં સૌથી વધુ હતા. મહિલા-સંચાલિત વિકાસની વાત કરતા દેશમાં આ આંકડા માત્ર આંકડા નથી. તે એ સવાલ પણ છે કે મહિલાઓને જાહેર જીવનમાં સમાન તક અને સ્વતંત્રતા આપવા માટે બનાવવામાં આવેલી વ્યવસ્થાઓ જમીન પર કેટલી અસરકારક છે.

સમસ્યા કાયદાની નહીં, અમલીકરણની પણ છે

મહિલા સુરક્ષા માટે કાયદા અને યોજનાઓની અછત હોવી જરૂરી નથી. ઘણી વખત સમસ્યા તેમના અમલીકરણ, જાળવણી અને જવાબદારી નક્કી કરવાની વ્યવસ્થામાં હોય છે. 2012ની ઘટના બાદ મહિલા સુરક્ષા માટે જાહેર માળખાગત સુવિધાઓ સહિત વિવિધ પગલાંને નાણાકીય સહાય આપવા નિર્ભયા ફંડની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. પરંતુ આ ફંડનો સંપૂર્ણ અને અસરકારક ઉપયોગ ન થતો હોવાની ચિંતા સમયાંતરે સામે આવતી રહી છે.

તાજેતરની ઘટનામાં ત્રણ પુરુષોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે. દિલ્હીના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નરે શહેરના પાર્ક્સનું સુરક્ષા ઓડિટ કરવા અને ‘પિંક બૂથ’ મુખ્યત્વે મહિલા કર્મચારીઓ દ્વારા સંચાલિત પોલીસ સહાયતા કેન્દ્રો તૈનાત કરવાનો આદેશ આપ્યો છે.

આ પગલાં જરૂરી હોઈ શકે છે, પરંતુ સવાલ એ છે કે આવી વ્યવસ્થા કોઈ ગંભીર ઘટના બને પછી જ કેમ સક્રિય થાય? સુરક્ષા ઓડિટ, સ્ટ્રીટલાઇટની ચકાસણી, CCTVની કાર્યક્ષમતા અને પોલીસ પેટ્રોલિંગ જેવી બાબતો નિયમિત વ્યવસ્થાનો ભાગ કેમ ન બને?

મહિલાઓને નહીં, વ્યવસ્થાને બદલવાની જરૂર

આ ઘટનાનો એક વધુ ચિંતાજનક પાસો એ છે કે આરોપીઓએ પીડિતા અને તેની સહેલીને રોકતી વખતે પોલીસ હોવાનો ડોળ કર્યો હતો. આ છેતરપિંડી શક્ય બની એ પાછળ જાહેર સ્થળોએ પોલીસની હાજરી અને તેની છબી સાથે જોડાયેલા સવાલો પણ છે. ખાસ કરીને જ્યારે વાસ્તવિક પોલીસિંગ અને ‘મોરલ પોલીસિંગ’ વચ્ચેની રેખા ધૂંધળી થાય ત્યારે આવી પરિસ્થિતિનો દુરુપયોગ થવાની શક્યતા રહે છે.

મહિલાઓને સુરક્ષિત રાખવાના નામે તેમની અવરજવર મર્યાદિત કરવી સરળ ઉકેલ લાગે છે. પરંતુ તે સાચો ઉકેલ નથી. ‘રાત્રે બહાર ન જશો’, ‘એકલા ન ફરશો’, ‘આ જગ્યાએ ન જશો’ આવી સલાહો જોખમનો ભાર મહિલાઓ પર મૂકે છે. જ્યારે સવાલ એ હોવો જોઈએ કે જે જાહેર જગ્યા પુરુષ માટે સુરક્ષિત અને સામાન્ય છે, તે જ જગ્યા મહિલા માટે અસુરક્ષિત કેમ છે?

સુરક્ષિત શહેર એટલે માત્ર CCTV નહીં

મહિલાઓ માટે સુરક્ષિત શહેર બનાવવા માટે માત્ર CCTV કેમેરા લગાવવાથી કામ નહીં ચાલે. તેનો અર્થ છે કાર્યરત સ્ટ્રીટલાઇટ, ચાલવા યોગ્ય ફૂટપાથ, મોડી સાંજ સુધી વિશ્વસનીય જાહેર પરિવહન, કાર્યરત CCTV, ઝડપથી મદદ પહોંચાડી શકે તેવી કટોકટી વ્યવસ્થા અને નિયમિત સુરક્ષા ઓડિટ થવું જોઈએ. 

સાથે સાથે ફરિયાદ નોંધાવવાની પ્રક્રિયા સરળ અને વિશ્વસનીય હોવી જોઈએ. પોલીસની હાજરી માત્ર કાગળ પર નહીં, પરંતુ લોકો અનુભવી શકે તેવી હોવી જોઈએ. અને સૌથી મહત્વનું આ વ્યવસ્થાઓ કોઈ ઘટના પછી થોડા દિવસ માટે નહીં, પરંતુ સતત કાર્યરત રહેવી જોઈએ.

મહિલાઓને જીવન નાનું કરવાની સલાહ ન આપો

દિલ્હી યુનિવર્સિટી દેશના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાંથી વિદ્યાર્થીઓને આકર્ષે છે. શહેરની યુનિવર્સિટીઓ, કાર્યસ્થળો, બજારો, પાર્ક અને જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થા મહિલાઓના જીવનનો સ્વાભાવિક હિસ્સો છે. તેથી મહિલાઓએ પોતાનું જીવન નાનું કરીને સુરક્ષિત રહેવું જોઈએ એવી અપેક્ષા રાખી શકાય નહીં.

તેઓ મોડી રાત સુધી કામ કરી શકે, એકલી મુસાફરી કરી શકે, મિત્રો સાથે મળી શકે, વિરોધ પ્રદર્શનમાં ભાગ લઈ શકે અથવા માત્ર રસ્તા પર ચાલીને ઘરે જઈ શકે આ બધું તેમના સામાન્ય જીવનનો હિસ્સો હોવું જોઈએ. જાહેર જગ્યા પર હાજર રહેવા માટે મહિલાએ દરેક વખતે પોતાની સુરક્ષા અંગે ગણતરી કરવી પડે, તો શહેર ખરેખર કેટલું સુરક્ષિત છે એ સવાલ ઊભો થાય છે.

‘નારી શક્તિ’નો અર્થ શું?

‘નારી શક્તિ’ શબ્દનો ઉપયોગ કેટલો થાય છે તે તેનું સાચું માપદંડ નથી. સાચો સવાલ એ છે કે શું કોઈ મહિલા પણ પુરુષની જેમ કોઈ ભય વિના જાહેર જગ્યાનો ઉપયોગ કરી શકે છે? શું તે પોતાના સમય, મુસાફરી, કામ અને સામાજિક જીવન અંગે નિર્ણય લઈ શકે છે? 

શું તેની સુરક્ષા માટે તેની સ્વતંત્રતા ઘટાડવાને બદલે સમાજ અને તંત્ર પોતાની જવાબદારી સ્વીકારી શકે છે? મહિલા સુરક્ષાનો અર્થ મહિલાઓને સુરક્ષિત જગ્યામાં બંધ કરી દેવાનો નથી. મહિલા સુરક્ષાનો અર્થ એ છે કે શહેરની દરેક જગ્યા તેમના માટે પણ સુરક્ષિત બને.

મહિલાને સુરક્ષિત રાખવાનો સૌથી સરળ રસ્તો તેની દુનિયા નાની કરવાનો નથી, પરંતુ તેની દુનિયાને સુરક્ષિત બનાવવાનો છે. દીકરીને મોડું ન થાય તે માટે સતત ફોન કરવાની ફરજ પાડવા કરતાં રસ્તા પર પૂરતી રોશની હોવી જોઈએ;

તેને એકલી ન જવા કહેવા કરતાં જાહેર પરિવહન વિશ્વસનીય હોવું જોઈએ; અને તેને બહાર ન નીકળવાની સલાહ આપવા કરતાં પોલીસ અને તંત્રએ જાહેર જગ્યાઓને સુરક્ષિત બનાવવી જોઈએ.

‘નારી શક્તિ’ ત્યારે જ સાચા અર્થમાં સાકાર થશે, જ્યારે મહિલાને સુરક્ષિત રહેવા માટે પોતાની સ્વતંત્રતા છોડવાની જરૂર નહીં પડે. જ્યારે શહેર તેને કહેશે નહીં કે ‘ઘરે રહો’, પરંતુ નિર્ભયપણે કહેશે કે ‘આ શહેર તમારું પણ છે.’

Specific Editorial । ચૂંટણી કમિશ્નરે જવાબ આપવા જ રહ્યા, જરુર જણાય તો સુપ્રીમ કોર્ટે હસ્તક્ષેપ કરવો જોઈએ