70 વર્ષ પહેલાં આજની જ તારીખે, ભારતીય ઇતિહાસની એક અત્યંત નાટ્યાત્મક ઘટનાનો અંત આવ્યો હતો. લગભગ એક વર્ષ સુધી ચાલેલી ખેંચતાણ બાદ 17 સપ્ટેમ્બર 1948ના રોજ દક્ષિણ ભારતના સૌથી સમૃદ્ધ રજવાડા એવા હૈદરાબાદનું ભારતમાં વિલીનીકરણ થયું હતું.
આઝાદી સમયે અન્ય રજવાડાંઓની જેમ હૈદરાબાદના નિઝામ સરળતાથી ભારત સાથે કેમ ન જોડાયા? સરદાર પટેલે આ બાબતમાં આટલી સાવચેતી કેમ રાખવી પડી? ‘રઝાકારો’ કોણ હતા અને ખેડૂતો નિઝામનો આટલો પ્રબળ વિરોધ કરવા માટે કેમ મક્કમ હતા? ચાલો આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ વિશે વિગતવાર જાણીએ.
ઓગસ્ટ 1947: જ્યારે નિઝામ ‘સ્વતંત્ર શાસક’ બનવાની મહત્વાકાંક્ષા ધરાવતા હતા
જ્યારે અંગ્રેજો ભારત છોડીને જવાની તૈયારી કરી રહ્યા હતા ત્યારે ભારતમાં 500થી વધુ રજવાડાં અસ્તિત્વમાં હતાં. આ રજવાડાંઓ સામે ત્રણ વિકલ્પો હતા: ભારત સાથે જોડાવું, પાકિસ્તાન સાથે જોડાવું અથવા બંનેથી સ્વતંત્ર રહેવું. મોટાભાગના શાસકોએ સમજદારીપૂર્વક ભારત સાથે જોડાવાનો નિર્ણય લીધો, પરંતુ કેટલાક શાસકોની આકાંક્ષાઓ અલગ હતી. આ યાદીમાં ઉત્તરમાં જમ્મુ-કાશ્મીર અને દક્ષિણમાં હૈદરાબાદ મુખ્ય હતાં.
1713માં સ્થપાયેલું હૈદરાબાદ 1947 સુધીમાં એક વિશાળ પ્રદેશ બની ગયું હતું, જેમાં વર્તમાન તેલંગાણા, મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટકના મોટા ભાગોનો સમાવેશ થતો હતો. તેના શાસક મીર ઉસ્માન અલી (નિઝામ આસફ જાહ સાતમા) તે સમયે વિશ્વના સૌથી ધનિક વ્યક્તિઓમાં ગણાતા હતા.
કાશ્મીરમાં શાસક હિન્દુ હતા જ્યારે બહુમતી વસ્તી મુસ્લિમ હતી. હૈદરાબાદમાં સ્થિતિ બિલકુલ તેનાથી વિપરીત હતી. શાસક મુસ્લિમ હતા પરંતુ બહુમતી પ્રજા હિન્દુ હતી. જોકે નિઝામ કોઈ સામાન્ય મુસ્લિમ શાસક નહોતા. તેમની અપાર સંપત્તિ અને પ્રભાવને કારણે મુસ્લિમ જગતમાં તેમનું મોટું વર્ચસ્વ હતું. તેમના પુત્રોના લગ્ન ઓટોમન સામ્રાજ્યના છેલ્લા ખલીફાની પુત્રી અને ભત્રીજી સાથે થયા હતા.
નિઝામ માનતા હતા કે વિશ્વયુદ્ધો દરમિયાન બ્રિટિશ તિજોરીમાં આપેલા ઉદાર આર્થિક યોગદાનના બદલામાં બ્રિટન હૈદરાબાદને સ્વતંત્ર રાષ્ટ્રનો દરજ્જો આપશે. જોકે તેમ ન થયું. પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવા માટે તેમણે સીધા જ સર વોલ્ટર મોન્કટનની નિમણૂક કરી. જેઓ જાણીતા બ્રિટિશ વકીલ અને લોર્ડ માઉન્ટબેટનના નજીકના મિત્ર હતા. મોન્કટને માઉન્ટબેટનને ચેતવણી આપી હતી કે જો ભારત વધુ પડતું દબાણ કરશે તો નિઝામ પાકિસ્તાન સાથે જોડાઈ જશે!
દરમિયાન પાકિસ્તાનથી જિન્નાહે પણ પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કરતા જાહેર કર્યું કે જો કોંગ્રેસ હૈદરાબાદ પર દબાણ લાવશે તો ભારતના તમામ 10 કરોડ મુસ્લિમો આ મુસ્લિમ શાસક વંશ માટે ઢાલ બનીને ઊભા રહેશે.
આ પણ વાંચો: મોગા કાંડ 1989: જ્યારે ઉગ્રવાદીઓએ પંજાબમાં કરી હતી RSS સ્વયંસેવકોની હત્યા| Explained
પરંતુ સરદાર પટેલ પણ કંઈ કાચા ખેલાડી નહોતા. તેમણે અત્યંત સંયમ સાથે પરિસ્થિતિને સંભાળી. નવેમ્બર 1947માં ભારત અને હૈદરાબાદ વચ્ચે ‘સ્ટેન્ડસ્ટિલ એગ્રીમેન્ટ’ (યથાસ્થિતિ જાળવી રાખવાનો કરાર) કરવામાં આવ્યો, જેનો અર્થ એ હતો કે બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન જે સ્થિતિ હતી તે જ જાળવી રાખવામાં આવશે.
જ્યારે એપ્રિલ 1948માં તણાવ વધવા લાગ્યો ત્યારે વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુએ મુંબઈમાં એક પરિષદ દરમિયાન સ્પષ્ટ કર્યું કે તેઓ ઉતાવળમાં કોઈ પગલું ભરવા માટે પ્રેરાશે નહીં. જોકે તેમણે સરદાર પટેલ સાથેની પોતાની સહમતી પણ વ્યક્ત કરી કે ભારતના સ્વાભિમાન અને મૂળભૂત હિતો સાથે કોઈ પણ પ્રકારની બાંધછોડ કરવામાં આવશે નહીં.
બળવો, નાટ્યાત્મક ઘટનાક્રમ અને રઝાકારોની ગુંડાગીરી
જ્યારે કે.એમ. મુનશી અને હૈદરાબાદના દીવાન મીર લાઈક અલી વાટાઘાટોના ટેબલ પર લાંબી ચર્ચાઓમાં વ્યસ્ત હતા, ત્યારે નિઝામના રજવાડામાં અંધાધૂંધી ફેલાઈ રહી હતી. ગામડાઓમાં, સામંતશાહી પ્રથા અને અતિશય કરવેરાના વિરોધમાં લાઠીઓ અને ડંડાઓ સાથે સજ્જ થઈને ખેડૂતો જેઓ સામ્યવાદીઓના નેજા હેઠળ એકત્ર થયા હતા જમીનદારો સામે બળવો કરી રહ્યા હતા. તે જ સમયે ‘હૈદરાબાદ સ્ટેટ કોંગ્રેસ’ દ્વારા રાજ્યમાં લોકશાહીની પુનઃસ્થાપનાની માંગ સાથે 7 ઓગસ્ટ, 1947ના રોજ ‘સત્યાગ્રહ’ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
આ ઉથલપાથલ વચ્ચે નિઝામના સિંહાસનની રક્ષા કરવા માટે એક સંગઠનનો ઉદય થયો: ‘ઇત્તેહાદ-ઉલ-મુસ્લિમીન’.
શરૂઆતમાં તે મુસ્લિમોના અધિકારોની હિમાયત કરતો એક રાજકીય પક્ષ હતો પરંતુ જ્યારે તેનું નેતૃત્વ કાસિમ રઝવી નામના કટ્ટરપંથીના હાથમાં આવ્યું, ત્યારે તે સરેઆમ ગુંડાગીરીમાં ફેરવાઈ ગયો. સરકારના પરોક્ષ સમર્થન સાથે રઝવીએ ‘રઝાકાર’ તરીકે ઓળખાતું એક ખાનગી સશસ્ત્ર દળ રચ્યું. નિઝામ વિરુદ્ધ અવાજ ઉઠાવવાની હિંમત કરનાર કોઈપણ વ્યક્તિ પર આ રઝાકારો નિર્દયતાથી હુમલો કરતા હતા.
સરદાર પટેલનો ધીરજ ખૂટી રહ્યો હતો. જૂન 1948માં તેમણે નેહરુને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં લખ્યું: “હવે બહુ થયું, તેમને સ્પષ્ટપણે જણાવી દેવું જોઈએ કે બિનશરતી વિલીનીકરણ અને જનતાનું શાસન એ જ આગળ વધવાનો એકમાત્ર રસ્તો છે.”
આમ છતાં ભારત સરકાર શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ શોધવાના પ્રયાસો કરતી રહી, ભલે તે સમયે વિદેશમાંથી હૈદરાબાદમાં ગુપ્ત રીતે શસ્ત્રો લાવવામાં આવી રહ્યા હતા.
ઓપરેશન પોલો: માત્ર ત્રણ દિવસમાં નિઝામનો અહંકાર ચકનાચૂર
આખરે, 13 સપ્ટેમ્બર 1948ના રોજ ભારત સરકારે ‘ઓપરેશન પોલો’નો આદેશ આપ્યો અને ભારતીય સેના હૈદરાબાદમાં દાખલ થઈ. નિઝામ અને રઝાકારો જેમની ધમકાવવાની નીતિઓએ અસ્થિર વાતાવરણ ઊભું કર્યું હતું. તેમને ભારતીય સેનાએ માત્ર ત્રણ દિવસમાં કાબૂમાં લીધા અને શરણાગતિ સ્વીકારવા મજબૂર કર્યા.
17 સપ્ટેમ્બરની રાત્રે નિઝામે રેડિયો પર જાતે જ રઝાકારો પર પ્રતિબંધ મૂકવાની જાહેરાત કરી. છ દિવસ બાદ તેમણે ફરી એકવાર રેડિયો પર આવીને કાસિમ રઝવી પ્રત્યેનો પોતાનો રોષ વ્યક્ત કર્યો અને કહ્યું, “રઝવી અને તેના ગુંડાઓએ હિટલર જેવી પદ્ધતિઓ અપનાવીને રાજ્ય પર કબજો જમાવ્યો હતો, જ્યારે હું તો શરૂઆતથી જ ભારત સાથે સૌહાર્દપૂર્ણ સમજૂતી કરવા માંગતો હતો.”
આ પણ વાંચો: જ્યારે ગાંધી અને આંબેડકર આવ્યા આમને સામને, ગાંધીજીએ કહ્યું ‘પોતાના જીવનના ભોગે પણ’ કરશે વિરોધ
ભારત માટે આ માત્ર એક રજવાડાનું વિલીનીકરણ નહોતું. આ એક એવું પગલું હતું જેણે જિન્નાહ દ્વારા વિશ્વ સમક્ષ ફેલાવવામાં આવતી વાતો (નરેટિવ)ને ખોટી સાબિત કરી દીધી હતી. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ દરમિયાન ભારતીય મુસ્લિમોએ ખુલ્લેઆમ પોતાની સરકારને સમર્થન આપ્યું હતું.
સરદાર પટેલે પણ સ્મિત સાથે આ વાતનો સ્વીકાર કર્યો અને નોંધ્યું કે હૈદરાબાદના મુદ્દે ભારતીય મુસ્લિમોએ રાષ્ટ્રને જે ખુલ્લું સમર્થન આપ્યું હતું, તેણે સમગ્ર દેશ માટે એક ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું હતું.
