હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પાર કરવા ઓઇલ ટેન્કર ‘ડાર્ક મોડ’નો ઉપયોગ કેમ કરી રહ્યા છે?

Hormuz Strait : અમેરિકા ઇઝરાયલ સાથે યુદ્ધ બાદ ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ કરી દીધી છે. જો કે, આમ હોવા છતાં ઘણા જહાજો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પાર કરવા માટે ગેરકાયદેસર પદ્ધતિઓ અપનાવી રહ્યા છે. ઘણા જહાજોએ તેમના ઓટોમેટિક આઇડેન્ટિફિકેશન સિસ્ટમ (એઆઈએસ) ટ્રાન્સપોન્ડર બંધ કરી દીધા છે જેથી તેઓ અધિકારીઓ અને અન્ય જહાજો માટે વર્ચ્યુઅલ રીતે અદૃશ્ય રહે. આ ડાર્ક શિપિંગ પ્રેક્ટિસ સાધારણ નથી.

અગાઉના મોટાભાગના પ્રતિબંધો ઇરાન અને રશિયન તેલ વહન કરતા જહાજો ‘શેડો ફ્લીટ’ સુધી મર્યાદિત છે. પરંતુ યુદ્ધ પછી અન્ય દેશો પણ આ પદ્ધતિ અપનાવી રહ્યા છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા ઓઇલ ગેસ ટેન્કર માટે પકડાવાથી બચવા માટે તે આવશ્યક બની ગયું છે. એટલે કે યુદ્ધ પછી ‘ડાર્ક મોડ’માં જહાજોનું પરિવહન કરવું એક ટ્રેન્ડ બની ગયો છે.

US ઇરાન યુદ્ધથી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના ટ્રાફિકમાં ઘટાડો થયો છે?

ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ બંધ કરવી પણ ખૂબ જોખમી છે. 28 ફેબ્રુઆરીએ યુદ્ધ શરૂ થાય તે પહેલાં, દુનિયાનું 20 ટકા ક્રૂડ ઓઇલ અને લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (એલએનજી) હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ માંથી પસાર થતા હતા. કેટલાક જહાજો પર ધમકીઓ અને હુમલાને કારણે અહીંથી દરિયાઇ ટ્રાફિક ઘણો ઓછો થયો છે. ભારત તેની એનર્જી આયાત માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર ખૂબ નિર્ભર હતું. ભારતની ઓઇલની આયાતના 40 ટકાથી વધુ, એલએનજીની 60 ટકા આયાત અને 90 ટકા લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (એલપીજી) આયાત આ માર્ગ દ્વારા થઈ હતી, જે પર્શિયન ગલ્ફને ઓમાનના અખાત અને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે. છેલ્લા ત્રણ મહિનામાં હોર્મુઝ થઈને ભારત પહોંચતા ઘણા એનર્જી કાર્ગો પણ પાર થતાની સાથે જ ગાયબ થઈ ગયા હતા.

સૌથી તાજેતરનું ઉદાહરણ એલએનજી ટેન્કર અલ હમરા હતું, જે અબુ ધાબી નેશનલ ઓઇલ કંપનીની એક એન્ટિટી દ્વારા ચલાવવામાં આવતું હતું. વેપારી સૂત્રોએ જણાવ્યું હતું કે અલ હમરાએ તેનું ટ્રાન્સપોન્ડર બંધ કરી દીધું હતું અને ઘણા દિવસો સુધી તેનું લોકેશન જાહેર કર્યું ન હતું અને પછી 23 મેના રોજ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પાર કર્યા પછી નકશા પર ફરીથી દેખાયું હતું. તે 26 મેના રોજ ગુજરાતના દહેજ બંદરે આવી પહોંચ્યું હતું .

એનર્જી એન્ડ ફ્રેઇટ માર્કેટ એનાલિટિક્સ ફર્મ વોર્ટેક્સાના મેરીટાઇમ રિસ્ક એન્ડ ઇન્ટેલિજન્સના ડિરેક્ટર ક્લેર જંગમેને તાજેતરની નોંધમાં જણાવ્યું હતું કે, “ઇરાન સાથે જોડાયેલા જહાજો સાથે સંકળાયેલી વર્તણૂક હવે નોંધપાત્ર રીતે વધી છે.” બિન ઇરાનિયન ઓપરેટરો હવે સ્ટ્રેટ (હોર્મુઝ) થી મોટાભાગના ડાર્ક આઉટબાઉન્ડ લોડેડ ટ્રાન્ઝિટ માટે જવાબદાર છે. હોર્મુઝ મારફતે  AIS ઓફ મૂવમેન્ટ હવે માત્ર પ્રતિબંધથી બચવાનું સિગ્નલ નથી, પરંતુ સંઘર્ષ, ઓપરેશનલ અનિશ્ચિતતા અને વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ એનર્જી ચોકપોઇન્ટ્સ પૈકીના એક થી ગલ્ફ કાર્ગોને આગળ લઇ જવાની જરૂરિયાત માટે એક મોટું કોમર્શિયલ રિસ્પોન્સ બની ગયું છે. ”

હોર્મુઝ માંથી ડાર્ક ટ્રાન્ઝિટ માં વધારો થયો

ઇન્ટરનેશનલ મેરીટાઇમ ઓર્ગેનાઈઝેશન (આઇએમઓ) ની માર્ગદર્શિકા અનુસાર, જ્યારે જહાજ કાર્યરત હોય ત્યારે  AIS હંમેશાં કાર્યરત હોવું જોઈએ, સિવાય કે જહાજના કેપ્ટન નક્કી ન કરે કે માહિતી પ્રસારિત કરવી તેની સલામતી અથવા સુરક્ષા માટે ખતરો છે. સલામત દરિયાઇ નેવિગેશન માટે AISને આવશ્યક માનવામાં આવે છે. ટ્રાન્સપોન્ડરને બંધ કરવાથી જહાજ અન્ય જહાજોની સિસ્ટમથી અજાણ્યું અને અદ્રશ્ય બને છે, જે દરિયામાં અથડામણનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધારી શકે છે. હોર્મુઝ જેવા ભીડભાડવાળા જળ માર્ગો પર આ જોખમ વધી જાય છે.

વોર્ટેક્સાના ડેટા અનુસાર, 1 માર્ચથી મેના અંત સુધી હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા 57 ટકા જહાજો એઆઈએસ બંધ કરીને આગળ વધ્યા હતા. જળમાર્ગો માંથી પસાર થતી વખતે જહાજોના ડાર્ક મોડમાં જવાનો આ ટ્રેન્ડ તાજેતરના સમયમાં વધી ગયો છે. માર્ચમાં ડાર્ક મોડમાં ગયેલા જહાજોનો હિસ્સો 58.5% હતો, જે એપ્રિલમાં સહેજ ઘટીને 54% થયો હતો અને પછી મે મહિનામાં તીવ્ર વધીને 65.2% થયો હતો.

ગેરકાયદેસર રીતે હાર્મુઝ સ્ટ્રેટ પાર કરી રહ્યા છે

મેરીટાઇમ ઇન્ટેલિજન્સ પ્રોવાઇડર વિન્ડવર્ડે ગયા મહિને એક નોંધમાં જણાવ્યું હતું કે, “વ્યાપારી ઓપરેટરો અંધારામાં લાંબા સમય સુધી ચાલતી કામગીરી, બદલાયેલા માર્ગો, એસ્કોર્ટ વર્તન અને સંભવિત જહાજ સખત પગલાં દ્વારા પર્યાવરણને અનુકૂળ થઈ રહ્યા છે.” કૂલ મળીને હોર્મુઝ ઝડપથી એક વિવાદાસ્પદ અને ઓછી વિઝિબિલિટી વાળા ઓપરેટિંગ વાતાવરણ તરીકે કામ કરી રહ્યું છે, જ્યાં વ્યાપારી પરિવહન ચાલુ છે. આનું કારણ લશ્કરી દબાણમાં વધારો, પારદર્શિતામાં ઘટાડો અને સતત અમલીકરણનું જોખમ છે. ”

વોર્ટેક્સા ડેટા બતાવે છે કે. હાર્મુઝ સ્ટ્રેટ પાર કરવા માટે ડાર્ડ મોડમાં જતા ટેન્કરો માંથી ટ્રાન્સપોર્ટ કરાયેલા એનર્જી કાર્ગોમાં ક્રૂડ ઓઇલ અને કન્ડેન્સેટ લગભગ 40% હિસ્સો ધરાવે છે. ‘ક્લિન પ્રોડ્કટ્સ’ (જેમ કે પેટ્રોલ, ડીઝલ, જેટ ફ્યુઅલ અને નેપ્થા) લગભગ 25% હિસ્સો ધરાવે છે, જ્યારે ‘હર્ટી પ્રોડક્ટ્સ’ (જેમ કે બંકર ઓઇલ અને બિટ્યુમેન) લગભગ 18% અને એલપીજી લગભગ 14% છે. એપ્રિલથી મે સુધીના ડેટા અનુસાર, એલએનજી ટેન્કર અત્યાર સુધી આ ક્ષેત્રમાં ડાર્ક શિપિંગ પ્રવૃત્તિથી ગુમ થયા હતા.

જુંગમેને જણાવ્યું હતું કે, “વિઝિબિલિટીમાં ઘટાડો માત્ર ક્રૂડ અથવા માન્ય પ્રવાહ સુધી મર્યાદિત નથી.” આ મહત્વનું છે કારણ કે બજારની અસર માત્ર ક્રૂડ બેલેન્સથી ઘણી વધારે છે. જ્યારે ક્લિન પ્રોડક્ટ, એલપીજી અને એલએનજી પણ ઓછી એઆઈએસ વિઝિબિલિટી સાથે ચાલે છે, તો અનિશ્ચિતતા રિફાઇનરી સપ્લાય, પ્રોડક્ટની ઉપલબ્ધતા, રિજનલ ઇન્વેન્ટરી અને ડેસ્ટિનેશન લેવલ ડિમાન્ડ સુધી વિસ્તરે છે. અંધારામાં સેલિંગ હવે એક સ્વીકાર્ય ઓપરેટિંગ પ્રોટોકોલ બની ગયું છે.

આ વર્તન હવે શંકાસ્પદ શિપર્સ અથવા ઇરાનથી પ્રતિબંધિત કાર્ગો વહન કરતા જહાજો સુધી મર્યાદિત નથી. શિપ ટ્રેકિંગ ડેટા દર્શાવે છે કે યુએઈ, કતાર અને સાઉદી અરેબિયા જેવા દેશોની રાષ્ટ્રીય ઉર્જા કંપનીઓ સાથે સંકળાયેલા અથવા ભાડે લેવામાં આવેલા ટેન્કર પણ સામુદ્રધુનીને પાર કરવા માટે ડાર્ક મોડમાં જઈ રહ્યા છે. માર્ચમાં, 37% બિન ઇરાની ઓપરેટરોએ હાર્મુઝ સ્ટ્રેટ પાર કર્યું હતું, જે એપ્રિલમાં 56% અને મેમાં 67% થઈ ગયું હતું.

એનર્જી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને નુકસાન

વોર્ટેક્સા વિશ્લેષણ બતાવે છે કે, યુએઈ સાથે જોડાયેલા 27 ટકા જહાજો ડાર્ક ટ્રાન્ઝિટ કરી રહ્યા છે. આ પછી ઇરાક લગભગ 11% અને કતાર લગભગ 10% છે. સાઉદી અરેબિયા, કુવૈત અને બહેરીન સાથે મળીને 9 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે, કટોકટીને કારણે વૈશ્વિક ઉર્જા પ્રવાહમાં વિક્ષેપ પડવાથી, ગલ્ફના મુખ્ય ઉર્જા ઉત્પાદકો પર શક્ય તેટલી નિકાસ ચાલુ રાખવાનું દબાણ વધી રહ્યું છે. આમાંના મોટાભાગના દેશો ઊર્જા નિકાસમાંથી મળતી કમાણી પર ભારે નિર્ભર છે, અને હોર્મુઝમાં શિપિંગ વિક્ષેપથી તેમને મેક્રોઇકોનોમિક દૃષ્ટિકોણથી પહેલેથી જ નુકસાન થયું છે. યુદ્ધે મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા માળખાને પણ નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું.