હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની આસપાસનું સંકટ નિર્ણાયક વળાંક પર પહોંચી ગયું છે. યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે માંગ કરી છે કે ઈરાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને ફરીથી ખોલે. નહીં તો અમેરિકા તેની લશ્કરી કાર્યવાહીને વધુ તીવ્ર બનાવી શકે છે. જોકે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને નેવિગેશન માટે સંપૂર્ણપણે બંધ કરવામાં આવ્યું નથી, તે ગંભીર વિક્ષેપોનો અનુભવ કરી રહ્યું છે અને જહાજોનો ટ્રાફિક લગભગ સ્થગિત થઈ ગયો છે. આ જળમાર્ગ ખૂબ જ આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક મહત્વનો છે, કારણ કે તે પર્સિયન ગલ્ફમાંથી એકમાત્ર બહાર નીકળવાનો માર્ગ તરીકે કામ કરે છે જેના દ્વારા તમામ દરિયાઈ ટ્રાફિક પસાર થવો જોઈએ.
ઈરાન આ મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ ચોક પોઇન્ટની ઉત્તરે આવેલું છે જ્યારે ઓમાન દક્ષિણમાં આવેલું છે. આ સ્ટ્રેટ ફક્ત 29 નોટિકલ માઇલ (આશરે 53 કિલોમીટર) પહોળો છે અને તેમાં અલગ અલગ ઇનબાઉન્ડ અને આઉટબાઉન્ડ શિપિંગ લેન છે. દરેક લગભગ બે માઇલ પહોળો બે માઇલનો બફર ઝોન સાથે. આ આખો વિસ્તાર ઈરાની પ્રાદેશિક પાણીમાં આવે છે.
2025 માં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા દરરોજ આશરે 20 મિલિયન બેરલ ક્રૂડ તેલ અને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોનું પરિવહન કરવામાં આવતું હતું. આ જથ્થો વૈશ્વિક દરિયાઈ તેલ વેપારનો આશરે 25 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે અને યુરોપ, એશિયા અને ઓસ્ટ્રેલિયાના વિવિધ બજારોને સપ્લાય કરે છે. જેના કારણે પ્રશ્ન ઊભો થાય છે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું ભવિષ્ય શું છે અને તેને કેવી રીતે ફરીથી ખોલી શકાય? ત્રણ સંભવિત દૃશ્યો કાનૂની, ભૂરાજકીય અને લશ્કરી પરિમાણોને આવરી લેતા ઉભરી આવે છે.
દૃશ્ય 1: યુદ્ધવિરામ
પહેલો વિકલ્પ યુદ્ધવિરામ છે. જોકે આ પરિણામ ઈરાન રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પની માંગને સ્વીકારે છે અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને ફરીથી ખોલવા માટે સંમત થાય છે તેના પર નિર્ભર છે. ભલે આ ફક્ત દુશ્મનાવટના કાયમી અંતને પ્રાપ્ત કરવા માટે કામચલાઉ પગલા તરીકે કામ કરે. જો આવું થાય તો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર પ્રાથમિક નિયંત્રણ ઈરાન પાસે રહેશે. જ્યારે સક્રિય દુશ્મનાવટ બંધ થઈ શકે છે ત્યારે એવી મજબૂત શક્યતા રહે છે કે ઈરાન સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા વિદેશી જહાજો પર ટોલ અથવા ફી વસૂલવાનો પ્રયાસ કરશે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનને ફરી ચેતવણી આપી, કહ્યું – આજે રાત્રે એક પુરી સભ્યતા ખતમ થઇ જશે
તાજેતરના અઠવાડિયામાં એવા અહેવાલો સામે આવ્યા છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી સુરક્ષિત રીતે પસાર થવા માટે ચોક્કસ જહાજો પર ફી વસૂલવામાં આવી છે. આને એક કામચલાઉ યુદ્ધ સમયના પગલા તરીકે જોઈ શકાય છે. જે ઈરાને કટોકટીમાં ફસાયેલી શિપિંગ કંપનીઓ પાસેથી વસૂલ્યું હશે. આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા હેઠળ શાંતિકાળ દરમિયાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ પર પસાર થતા જહાજો પર ટોલ વસૂલવા પર પ્રતિબંધ છે. જોકે તે ખૂબ જ સંભવ છે કે, અમેરિકા અને ઇઝરાયલ દ્વારા કરવામાં આવેલા હુમલાઓને પગલે ઈરાન હાલમાં આ નિયમોને બહુ ઓછું મહત્વ આપી રહ્યું છે.
એવી પણ શક્યતા છે કે, ભવિષ્યની કોઈપણ વ્યવસ્થા હેઠળ ઈરાન આ ફી-આધારિત પદ્ધતિને કાયમી બનાવવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. શરૂઆતમાં આનો બોજ આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ ઉદ્યોગ પર પડશે. જે તેની ઈચ્છા ના હોવા છતાં દરિયાઈ ટ્રાફિકના પ્રવાહને જાળવવા માટે ચૂકવણી કરવાનું પસંદ કરી શકે છે. આ વધારાના ખર્ચ પછીથી બજાર દ્વારા શોષી લેવામાં આવશે, જેના કારણે ગલ્ફ ક્ષેત્રમાંથી થતી નિકાસના ભાવમાં વધારો લગભગ અનિવાર્ય બનશે. હાલના રાજદ્વારી અને લશ્કરી પ્રયાસોને જોતાં આ સૌથી સંભવિત દૃશ્ય માનવામાં આવે છે. જોકે તેની અનુભૂતિ આખરે ઈરાન તેના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે જે છૂટછાટો આપવા તૈયાર છે તેના પર નિર્ભર રહેશે.
દૃશ્ય 2: યુએસ ભૂમિ હસ્તક્ષેપ
બીજા સંભવિત દૃશ્યમાં અમેરિકા ઇરાન સામે હવાઈ અને મિસાઇલ હુમલાઓથી આગળ વધીને જમીન-આધારિત લશ્કરી કાર્યવાહી શરૂ કરે છે. ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં આશરે 5000 વધારાના યુએસ સૈનિકોની તૈનાતી સાથે કુલ સૈનિકોની સંખ્યા અંદાજે 50,000 સુધી પહોંચાડવા સાથે સ્પષ્ટ સંકેતો છે કે યુએસ આ વિકલ્પનો ઉપયોગ કરવા માટે તૈયાર છે. અમેરિકા પહેલા ખાર્ગ ટાપુ પર કબજો કરવાનો પ્રયાસ કરશે કે કેમ તે અંગે પણ અટકળો ચાલી રહી છે. જે હબ દ્વારા ઇરાનની લગભગ 90 ટકા ક્રૂડ ઓઇલ નિકાસ થાય છે. આ ટાપુ સંભવિત રીતે ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં યુએસ ભૂમિ અને દરિયાઈ કામગીરી માટે વ્યૂહાત્મક સ્ટેજીંગ ગ્રાઉન્ડ તરીકે સેવા આપી શકે છે.
‘આવું તો માત્ર ભારતમાં જ શક્ય છે!’, મોત નો કુંવો જોઈ વિદેશી મહેમાન આશ્ચર્યચકિત, વીડિયો વાયરલ
જોકે ખાર્ગ ટાપુ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં સ્થિત નથી તેથી તેના કબજાથી સ્ટ્રેટને ફરીથી ખોલવાના સંદર્ભમાં કોઈ તાત્કાલિક અથવા સીધો લશ્કરી લાભ થશે નહીં. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને અસરકારક રીતે ફરીથી ખોલવા માટે અમેરિકાને એક વિશાળ નૌકાદળ તૈનાત કરવાની જરૂર પડશે. પ્રથમ નૌકાદળની ખાણો જેવા જોખમોથી જળમાર્ગને સાફ કરવા અને ત્યારબાદ બંને દિશામાં મુસાફરી કરતા વાણિજ્યિક જહાજો માટે સલામત માર્ગ સુનિશ્ચિત કરવા.
તાજેતરના નિવેદનો સૂચવે છે કે ટ્રમ્પ તેમના સાથીઓના સમર્થન વિના આ પગલું ભરવા તૈયાર નથી. અત્યાર સુધી આવા સમર્થનને સાકાર કરવામાં આવ્યું નથી. ખરેખરમાં કેટલાક કિસ્સાઓમાં આ પગલાનો વિરોધ થયો છે. પરિણામે ભલે યુ.એસ. તેના અભિયાનને વધુ તીવ્ર બનાવવા સક્ષમ હોય. હાલમાં સંકળાયેલ લશ્કરી અને રાજકીય જોખમોને કારણે આ વિકલ્પને અનુસરવાની શક્યતા ઓછી દેખાય છે.
દૃશ્ય 3: યુદ્ધ સમાપ્ત થાય છે પરંતુ માર્ગ બંધ રહે છે.
ત્રીજું દૃશ્ય યુ.એસ. યુદ્ધનો અંત લાવશે. છતાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા સલામત માર્ગ પુનઃસ્થાપિત કરવામાં નિષ્ફળ જશે. આ મુદ્દાને ઉકેલવા માટે સમાન વિચારધારા ધરાવતા રાષ્ટ્રોના ગઠબંધનની સંભાવના વેગ પકડી રહી છે. 11 માર્ચે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદે ઠરાવ 2817 અપનાવ્યો, જેમાં ગલ્ફ ક્ષેત્ર અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં દરિયાઈ સુરક્ષાના મુદ્દાને સંબોધવામાં આવ્યો હતો.
એક નવો ઠરાવ પસાર કરી શકાય છે જે યુ.એન.ના સભ્ય દેશોને સ્ટ્રેટને સુરક્ષિત કરવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે સામૂહિક કાર્યવાહી કરવા માટે અધિકૃત કરે છે. આવી કાર્યવાહી યુ.એન.ના આદેશ હેઠળ કાર્યરત નૌકાદળ ગઠબંધન દ્વારા કરી શકાય છે. એક દળ જે સંભવિત ઈરાની હુમલાઓ સામે પોતાનો બચાવ કરવા સક્ષમ છે.
2 એપ્રિલના રોજ યુકેએ ઓસ્ટ્રેલિયા સહિત તેના સાથી દેશો સાથે આ સંદર્ભમાં ચર્ચાઓનું સંકલન કર્યું. જોકે યુકે, ઓસ્ટ્રેલિયા અને અન્ય યુરોપિયન અને એશિયન રાષ્ટ્રો જેમ કે ચીન સક્રિય દુશ્મનાવટ ચાલુ હોય ત્યારે આવા કોઈપણ સંયુક્ત ઓપરેશનમાં ભાગ લેવા માટે અનિચ્છા રાખશે. તેઓ કદાચ યુ.એસ. દ્વારા તેના દળો પાછા ખેંચી લેવામાં આવે અને મુખ્ય પક્ષો વચ્ચે દુશ્મનાવટ બંધ થાય પછી જ હસ્તક્ષેપ કરવાનું વધુ સુરક્ષિત માનશે.
જો ઈરાન અને યુ.એસ. વચ્ચેનો વર્તમાન અવરોધ ચાલુ રહે અને જો ટ્રમ્પ જીત જાહેર કરે અને યુ.એસ. સૈનિકો પાછા ખેંચે તો આ વિકલ્પ છેલ્લા ઉપાય તરીકે ઉભરી શકે છે. તે સ્પષ્ટ છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં યુદ્ધ પહેલાની સ્થિતિ (યુદ્ધ પહેલાની પરિસ્થિતિ) પુનઃસ્થાપિત થશે નહીં. જો દુશ્મનાવટ બંધ થાય અને શાંતિ કરાર થાય તો પણ ભૌગોલિક વાસ્તવિકતાઓ ખાતરી કરશે કે ઈરાન આ મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગ પર નિયંત્રણ જાળવી રાખે છે. એક વાસ્તવિકતા જે વિશ્વએ આખરે સ્વીકારવી પડશે.
