Categorical Defined : ભારતના મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારને પદ પરથી હટાવવાની માંગને લઈને સોમવારે સતત ત્રીજા દિવસે રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું હતું. આ દરમિયાન દિલ્હી પોલીસે મોટી સંખ્યામાં પ્રદર્શનકારી લોકોની અટકાયત કરી હતી.
ચૂંટણી પંચની જવાબદારી મુક્ત અને નિષ્પક્ષ ચૂંટણીઓ યોજવાની છે. આવી સ્થિતિમાં, તેની કામગીરીની અવારનવાર સમીક્ષા કરવામાં આવે છે. ચૂંટણી પંચની સ્થાપના કેવી રીતે કરવામાં આવી? પહેલા તે એક સભ્યની સંસ્થા હતી, પછી તે ત્રણ સભ્યોની સંખ્યા બની, ત્યારબાદ ફરી તે એક સભ્ય બની અને ત્યાર પછી તે ફરી ત્રણ સભ્યોની સંસ્થા કેવી રીતે બની? ચૂંટણી પંચને પૈસા ક્યાંથી મળે છે? ચાલો સમજીએ.
ચૂંટણી પંચની સ્થાપના કેવી રીતે કરવામાં આવી?
ચૂંટણી પંચ એક કાયમી બંધારણીય સંસ્થા છે. ઇલેક્શન કમિશનની વેબસાઈટ અનુસાર, બંધારણની જોગવાઈઓ હેઠળ તેની સ્થાપના 25 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ કરવામાં આવી હતી.
બંધારણ પંચને તમામ રાજ્યોની સંસદ અને વિધાનસભાઓની ચૂંટણીઓ યોજવાની સમગ્ર પ્રક્રિયા તેમજ રાષ્ટ્રપતિ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પર દેખરેખ, નિર્દેશન અને નિયંત્રણ લાવવાનો આદેશ આપે છે.
ચૂંટણી પંચમાં કોણ કોણ હોય છે?
શરૂઆતમાં ચૂંટણી પંચમાં માત્ર એક જ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર હતા. હવે તેમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર ઉપરાંત બે ચૂંટણી કમિશનર છે. તેમની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે. તેમનો કાર્યકાળ છ વર્ષ અથવા 65 વર્ષની ઉંમર સુધીનો છે. આમાંથી જે પણ પહેલા પૂર્ણ થાય છે, તેના આધારે પદ પરથી હટાવવા પડે છે.
તેમનો દરજ્જો, પગાર અને ભથ્થા સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશોની સમકક્ષ હોય છે. એ જ રીતે સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશની જેમ સંસદની અસ્પષ્ટ પ્રક્રિયા દ્વારા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને પણ પદ પરથી હટાવી શકાય છે.
બંધારણની કલમ 324 ચૂંટણી પંચની દેખરેખ, દિશા અને નિયંત્રણ સત્તાની જોગવાઈ કરે છે. જોકે, ચૂંટણી પંચમાં કેટલા સભ્યો હોવા જોઈએ તે અંગે નિર્ણય લેવામાં આવ્યો નથી.
કલમ 324 અનુસાર, ચૂંટણી પંચમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને રાષ્ટ્રપતિ સમયાંતરે નિમણૂક કરી શકે તેટલા અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોનો સમાવેશ થઈ શકે છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવશે. જો કે, આ નિમણૂક સંસદ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા કોઈપણ કાયદાની જોગવાઈઓને આધિન રહેશે.
એક સભ્યનું કમિશન ત્રણ સભ્યોનું કેવી રીતે બન્યું?
લગભગ ચાર દાયકા સુધી ચૂંટણી પંચમાં માત્ર એક જ સભ્ય રહ્યા હતા. 1989માં નવમી લોકસભાની ચૂંટણી પહેલા જ તેમા ફેરફાર થયો હતો. ચૂંટણી પંચમાં 53 વર્ષથી વધુ સમય સુધી કામ કરી ચૂકેલા એસ કે મેંદિરત્તાએ અગાઉ ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસને જણાવ્યું હતું કે, તત્કાલીન વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધીની કોંગ્રેસ સરકાર અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર આર વીએસ પેરી શાસ્ત્રી વચ્ચેના મતભેદોને કારણે પંચનું વિસ્તરણ થયું હતું.
મેંદિરત્તાના જણાવ્યા અનુસાર, આ મતભેદો 1987ની રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીથી શરૂ થયા હતા. કેન્દ્ર સરકાર ઇચ્છતી હતી કે રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી માટે ઉમેદવારી પ્રક્રિયા એવી રીતે નક્કી કરવામાં આવે કે તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ જ્ઞાની ઝૈલ સિંહ બીજી વખત ચૂંટણી લડવા માટે ઉમેદવારી નોંધાવી ન શકે. તે સમયે રાજીવ ગાંધી અને જ્ઞાની ઝૈલ સિંહ વચ્ચેના સંબંધો તણાવપૂર્ણ હતા.
પરંતુ પેરી શાસ્ત્રીએ સરકારના આ ઈરાદા પ્રમાણે કામ કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો હતો. બે વર્ષ બાદ જ્યારે લોકસભાની ચૂંટણીનો સમય આવ્યો ત્યારે સરકારને ડર હતો કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તે મુજબ કાર્યવાહી નહીં કરે. આથી ચૂંટણી પંચને મલ્ટિ-મેમ્બર બનાવીને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની સત્તા મર્યાદિત કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે.
7 ઓક્ટોબર 1989ના રોજ એક જાહેરનામું બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું અને ચૂંટણી પંચમાં બે નવી જગ્યાઓ બનાવવામાં આવી હતી. ઉલ્લેખનીય છે કે, 16 ઓક્ટોબરે એસએસ ધનાવો અને વીએસ સીગલને ચૂંટણી કમિશનર બનાવવામાં આવ્યા હતા.
મેંદિરત્તાના જણાવ્યા અનુસાર, ત્રણેય ચૂંટણી કમિશનરો વચ્ચે ઘણા મુદ્દાઓ પર મતભેદ હતા. તે સમયે ચૂંટણી પંચની કામગીરી અંગે કોઈ સ્પષ્ટ નિયમો નહોતા. આમ છતાં, 1989ની લોકસભાની ચૂંટણી સફળતાપૂર્વક સંપન્ન થઈ હતી.
ત્યારબાદ ફરી એક સભ્યનું પંચ બન્યું
ત્રણ સભ્યોની વ્યવસ્થા લાંબો સમય ટકી શકી નહીં. મેંદિરત્તાના જણાવ્યા અનુસાર, વડા પ્રધાન વી.પી.સિંહની આગેવાની હેઠળની નેશનલ ફ્રન્ટ સરકારે સત્તામાં આવ્યા પછી તરત જ 7 ઓક્ટોબર, 1989ના રાષ્ટ્રપતિ જાહેરનામું રદ કર્યું હતું. આ પછી ચૂંટણી પંચ ફરી એક સભ્યનું પંચ બન્યું.
એસ એસ ધનાવો એ તેમની નિમણૂક રદ કરવા સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર ફેંક્યો હતો, પરંતુ કોર્ટે તેમની અરજીને ફગાવી દીધી હતી. જો કે, કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે એક વ્યક્તિ કરતાં સંસ્થામાં ઘણા લોકો હોવા વધુ સારું છે. કોર્ટે એમ પણ કહ્યું હતું કે જો પંચને ફરીથી મલ્ટિ મેમ્બર બનાવવામાં આવે તો તેની કામગીરી માટે સ્પષ્ટ નિયમો હોવા જોઈએ.
આ પછી સરકારે 1991માં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને ચૂંટણી કમિશનરોની સેવાની શરતોને લગતો કાયદો બનાવ્યો હતો. આ કાયદા હેઠળ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ જેટલો જ દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો અને તેમની નિવૃત્તિની ઉંમર 65 વર્ષ નક્કી કરવામાં આવી હતી. ચૂંટણી કમિશનરોને હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશો જેટલો જ દરજ્જો મળ્યો હતો અને તેમની નિવૃત્તિની વય 62 વર્ષ નક્કી કરવામાં આવી હતી. જો કે, આ કાયદામાં ચૂંટણી પંચના કામના આચરણને લગતા નિયમો નથી.
આ હોવા છતાં, ચૂંટણી પંચે આગામી કેટલાક વર્ષો સુધી એક સભ્યની સંસ્થા તરીકે કામ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું.
TN શેષનના કાર્યકાળમાં ફરી 3 સભ્યોનું ચૂંટણી પંચ બન્યું
12 ડિસેમ્બર 1990ના રોજ ટી.એન. શેષનને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર બનાવવામાં આવ્યા હતા. મેંદિરત્તાના જણાવ્યા અનુસાર, શેષન ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા અને અધિકારો પર ભાર મૂકી રહ્યા હતા. કોંગ્રેસ સરકાર આ વાતથી અસ્વસ્થ હતી. તત્કાલીન વડા પ્રધાન પીવી નરસિમ્હા રાવની સરકારે 1 ઓક્ટોબર 1993ના રોજ ચૂંટણી પંચને ફરીથી વિસ્તૃત કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. એમ એસ ગિલ અને જીવીજી કૃષ્ણમૂર્તિની ચૂંટણી કમિશનર તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવી હતી.
આ દરમિયાન સરકારે વટહુકમ દ્વારા 1991ના કાયદામાં સુધારો કર્યો હતો. આ કાયદાનું નામ બદલીને ચૂંટણી પંચ (ચૂંટણી કમિશનરોની સેવાની શરતો અને વ્યવસાય આચાર) અધિનિયમ, 1991 કરવામાં આવ્યું હતું.
આ સુધારા હેઠળ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને બંને ચૂંટણી કમિશનરોને સમાન દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો. ત્રણેયને સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશો જેવો જ દરજ્જો મળ્યો હતો અને તેમની નિવૃત્તિની ઉંમર 65 વર્ષ નક્કી કરવામાં આવી હતી. એટલે કે હવે ત્રણેય કમિશનરો પાસે નિર્ણય લેવાની સમાન સત્તા હતી.
ચૂંટણી પંચની કામગીરીને સંચાલિત કરતા નિયમોમાં કાયદામાં એક નવો અધ્યાય પણ ઉમેરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં કલમ 9, 10 અને 11નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.
આ જોગવાઈઓ મુજબ પંચના ત્રણેય સભ્યોએ સર્વાનુમતે નિર્ણય લેવાનો પ્રયાસ કરવો પડ્યો હતો. જો કોઈ મુદ્દે તેમની વચ્ચે મતભેદ હોય તો બહુમતના આધારે નિર્ણય લેવો પડતો હતો.
ટી.એન. શેષને આ ફેરફારને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો હતો. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે સરકારે આ જોગવાઈઓ દ્વારા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની સત્તાને મર્યાદિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
14 જુલાઈ 1995ના રોજ તત્કાલીન ચીફ જસ્ટિસ એએમ અહમદીની અધ્યક્ષતાવાળી પાંચ જજોની બેન્ચે શેષનની અરજી ફગાવી દીધી હતી. આ કેસ ટી.એન. શેષન વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા અને અન્ય તરીકે ઓળખાય છે.
ત્યારબાદથી ચૂંટણી પંચ ત્રણ સભ્યોની સંસ્થા તરીકે કામ કરી રહ્યું છે.
ચૂંટણી પંચને પૈસા ક્યાંથી મળે છે?
ચૂંટણી પંચની વેબસાઈટ મુજબ ચૂંટણી પંચના સચિવાલયનું પોતાનું અલગ બજેટ છે. પંચ અને ભારત સરકારના નાણાં મંત્રાલય વચ્ચે સીધી વાટાઘાટો દ્વારા તેને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું છે.
નાણાં મંત્રાલય સામાન્ય રીતે બજેટ માટે કમિશન દ્વારા કરવામાં આવેલી ભલામણોને સ્વીકારે છે.
ચૂંટણી યોજવા સિવાય ઇલેક્શન કમિશન શું કામગીરી કરે છે?
ચૂંટણી પંચની જવાબદારી માત્ર ચૂંટણી યોજવા પૂરતી મર્યાદિત નથી. સાંસદો અને ધારાસભ્યોને ગેરલાયક ઠેરવવા સંબંધિત બાબતોમાં પણ પંચની સલાહ લેવામાં આવે છે.
ચૂંટણી પંચની વેબસાઈટ અનુસાર, ચૂંટણીમાં ભ્રષ્ટાચારના દોષિત સાબિત થયેલા લોકોના કેસોને સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટમાંથી કમિશનને મોકલવામાં આવે છે. સંબંધિત વ્યક્તિને ચૂંટણી લડવા માટે ગેરલાયક ઠેરવવું જોઈએ કે નહીં તે અંગે પંચ આ બાબતોમાં પોતાનો અભિપ્રાય આપે છે. જો ગેરલાયક ઠરાવવા હોય, તો તેમની અયોગ્યતા કેટલા સમય સુધી અમલમાં રહેવી જોઈએ તે નક્કી કરવા માટે પણ સલાહ આપે છે.
