Satluj Film Controversy: ZEE5 પર રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ ‘સતલુજ’ માત્ર બે દિવસમાં ભારતમાંથી કેમ ગાયબ થઈ ગઈ? જસવંત સિંહ ખાલરાના જીવન પર આધારિત આ ફિલ્મ વિવાદમાં કેમ છે? કેમ આ ફિલ્મને લઈને સરકાર દ્વારા સુરક્ષા સંબંધિત ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. આ ઘટનાએ ફરી એકવાર પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે કે ભારતમાં થિયેટરમાં રિલીઝ થતી ફિલ્મો માટેના CBFC નિયમો અને OTT પ્લેટફોર્મ્સ માટેના IT Guidelines વચ્ચેનો તફાવત કેટલો મહત્વનો છે.
ભારતમાં ફિલ્મોના થિયેટર રિલીઝ અને OTT રિલીઝ માટે અલગ અલગ નિયમન વ્યવસ્થાઓ છે. સિનેમેટોગ્રાફ અધિનિયમ માત્ર થિયેટરમાં રિલીઝ થતી ફિલ્મો પર લાગુ પડે છે, જ્યારે OTT પ્લેટફોર્મ્સ લાંબા સમય સુધી લગભગ ઓછા નિયંત્રણ હેઠળ કાર્યરત રહ્યા હતા. પરંતુ તેમની વધતી લોકપ્રિયતા અને પહોંચને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારે હવે તેમને નિયમિત કરવાની દિશામાં પગલાં ભર્યા છે.
સતલુજ વિવાદ શું છે અને કેમ હટાવાઇ?
માનવ અધિકાર કાર્યકર જસવંત સિંહ ખાલરાના જીવન પર આધારિત ફિલ્મ સતલુજ લગભગ ત્રણ વર્ષ સુધી સર્ટિફિકેશન સંબંધિત વિવાદોમાં અટવાયેલી રહી હતી. આખરે તે 3 જુલાઈએ ZEE5 પર રિલીઝ થઈ, પરંતુ માત્ર બે દિવસ પછી તેને ભારતમાંથી હટાવી દેવામાં આવી. ફિલ્મ ZEE5 World પર આંતરરાષ્ટ્રીય દર્શકો માટે ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ ભારતમાં હાલમાં પ્રતિબંધિત છે.
સરકારી સૂત્રોએ ફિલ્મ અંગે સુરક્ષા સંબંધિત ચિંતાઓ દર્શાવી છે. માહિતી ટેકનોલોજી નિયમો, 2021 હેઠળ રચાયેલી એક ઇન્ટર-ડિપાર્ટમેન્ટલ કમિટી આ મામલે વિચારણા કરશે.
ફિલ્મ પર પ્રતિબંધ કેમ આવ્યો?
ફિલ્મમાં અમૃતસરના કાર્યકર જસવંત સિંહ ખાલરાના જીવન અને મૃત્યુની કથા દર્શાવવામાં આવી છે. ખાલરાએ પંજાબમાં આતંકવાદના વર્ષોમાં પોલીસ દ્વારા થયેલા કથિત હજારો અજાણ્યા મૃતદેહોના ગેરકાયદે દાહની તપાસ કરી હતી. 1995માં તેમનું અપહરણ કરીને હત્યા કરવામાં આવી હતી અને આ કેસમાં અનેક પોલીસ અધિકારીઓ દોષિત ઠર્યા હતા.
ફિલ્મનું મૂળ નામ ઘલ્લુઘારા હતું, જેને CBFCની પ્રથમ તપાસ પછી પંજાબ 95 કરવામાં આવ્યું. CBFCએ થિયેટર રિલીઝ માટે 127 કટ્સ માગ્યા, જેને નિર્માતાઓએ સ્વીકાર્યા નહોતા.
પરિણામે ફિલ્મ થિયેટરમાં રિલીઝ થઈ નહીં અને બાદમાં સતલુજ નામે OTT પર મૂળ સ્વરૂપમાં આવી. નિર્માતાઓએ CBFCના વાંધા સામે 2023માં બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં અરજી કરી હતી, પરંતુ પછી તે પાછી ખેંચી લીધી.
CBFC સર્ટિફિકેશન કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?
થિયેટરમાં રિલીઝ થતી ફિલ્મો સિનેમેટોગ્રાફ અધિનિયમ, 1952 હેઠળ આવે છે. જાહેર પ્રદર્શન માટે ફિલ્મને CBFC પાસેથી પ્રમાણપત્ર લેવું ફરજિયાત છે. બિનપ્રમાણિત ફિલ્મનું થિયેટરમાં પ્રદર્શન કરવું ગુનો ગણાય છે.
CBFC ફિલ્મોને નીચે મુજબ વર્ગીકૃત કરે છે:
- U – દરેક માટે
- UA – માતાપિતાની સલાહ સાથે
- A – માત્ર વયસ્કો માટે
- S – વિશેષ દર્શકો માટે
સિનેમેટોગ્રાફ (સંશોધન) અધિનિયમ, 2023 હેઠળ UA કેટેગરીને ઉંમર આધારિત ઉપવર્ગોમાં વહેંચવામાં આવી અને પ્રમાણપત્રને કાયમી માન્યતા આપવામાં આવી.
CBFC ભારતની એકતા, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, વિદેશી સંબંધો, જાહેર વ્યવસ્થા, શિષ્ટતા, નૈતિકતા, બદનામી અથવા કોર્ટના અવમાનના જેવા મુદ્દાઓના આધારે ફિલ્મને નકારવા અથવા ફેરફારો સાથે મંજૂરી આપવા સક્ષમ છે.
ફિલ્મ નિર્માતાઓ અને CBFC
ફિલ્મ નિર્માતાઓ લાંબા સમયથી CBFC મામલે ટીકાઓ કરતા આવ્યા છે. અગાઉ CBFCના નિર્ણય સામે FCAT ટ્રિબ્યુનલમાં અપીલ કરી શકાતી હતી, પરંતુ 2021માં તે બંધ કરી દેવામાં આવ્યું અને હવે હાઈકોર્ટનો માર્ગ અપનાવવો પડે છે, જે સમય અને ખર્ચ બંને દૃષ્ટિએ ભારે પડે છે.
શક્ય છે કે આ જ કારણસર સતલુજના નિર્માતાઓએ હાઈકોર્ટની અરજી પાછી ખેંચી અને OTT પ્લેટફોર્મનો માર્ગ પસંદ કર્યો.
OTT પ્લેટફોર્મ્સનું નિયમન કેવી રીતે થાય છે?
OTT પ્લેટફોર્મ્સ લાંબા સમય સુધી લગભગ ઓછા નિયંત્રણ હેઠળ રહ્યા હતા. પરંતુ વધતી અસરને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારે માહિતી ટેકનોલોજી (ઇન્ટરમિડિયરી ગાઇડલાઇન્સ અને ડિજિટલ મીડિયા એથિક્સ કોડ) નિયમો, 2021 લાગુ કર્યા.
આ નિયમો હેઠળ ત્રણ સ્તરની ફરિયાદ વ્યવસ્થા છે:
- પ્લેટફોર્મ દ્વારા સ્વનિયમન
- સ્વનિયમન સંસ્થાઓ
- માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય દ્વારા સરકારી દેખરેખ
આ માળખા સામે પણ બોમ્બે અને મદ્રાસ હાઈકોર્ટમાં પડકારો ચાલી રહ્યા છે.
સતલુજના કેસમાં સરકારની કાર્યવાહી
સરકારે ફિલ્મને હટાવવા માટે માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમની કલમ 69Aનો ઉપયોગ કર્યો હોવાનું કહેવાય છે. આ અધિકાર હેઠળ આ ફિલ્મને ઓટીટી પ્લેટફોર્મ પરથી પણ દૂર કરવામાં આવી છે.
કલમ 69A શું છે?
કલમ 69A સરકારને ઓનલાઇન સામગ્રીને બ્લોક કરવાની સત્તા આપે છે. આદેશ આપતી વખતે સરકારે લેખિત કારણ નોંધવું પડે છે અને બાદમાં એક સમીક્ષા સમિતિ તે નિર્ણયની તપાસ કરે છે.
માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલયે IT નિયમોની કલમ 14 હેઠળ ઉચ્ચસ્તરીય ઇન્ટર-ડિપાર્ટમેન્ટલ કમિટી બનાવી છે, જે સતલુજની સામગ્રીની તપાસ કરીને સરકારને ભલામણ કરશે.
સમિતિ નીચે મુજબની ભલામણ કરી શકે છે:
- ચેતવણી
- માફી અથવા ડિસ્ક્લેમર
- સામગ્રીનું પુનર્વર્ગીકરણ
- ફેરફારો
- કલમ 69A હેઠળ સામગ્રીને દૂર અથવા બ્લોક કરવી
‘સતલુજ’ મામલો ભારતની બે અલગ નિયંત્રણ વ્યવસ્થાઓ વચ્ચેનો મહત્વનો તફાવત ઉજાગર કરે છે. થિયેટર ફિલ્મો માટે CBFC અને OTT માટે IT નિયમો. થિયેટરમાં રિલીઝ ન મળી હોવા છતાં OTT પર આવેલી ફિલ્મને સરકાર કલમ 69A હેઠળ હટાવી શકે છે, જે ડિજિટલ સામગ્રી પર સરકારની વધતી નિયંત્રણ શક્તિ દર્શાવે છે. હવે જોવાનું એ છે કે, ફિલ્મ રિલીઝ થાય છે કે કેમ?
આ એક્સપ્રેસ એક્સપ્લેન પણ વાંચો: દિલજીત દોસાંજની સતલુજ પહેલા આ લોકપ્રિય ફિલ્મો ભારતમાં વિવાદમાં ફસાઈ હતી
