Israel-Iran Warfare Information: પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા યુદ્ધ અને વધતા તણાવ વચ્ચે ભારતની વિદેશ નીતિ વિશે વાત કરતા પૂર્વ વિદેશ મંત્રી સલમાન ખુર્શીદે કહ્યું કે ભારતે રશિયા અને ચીન સાથે વધુ સારા સંવાદ જાળવવાની જરૂર છે. ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસ સાથે વાત કરતા તેમણે બંને દેશો સાથેની વાતચીતને “બે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા” ગણાવ્યા હતા અને કહ્યું હતું કે તે પરિસ્થિતિને યોગ્ય દિશામાં લઈ જવામાં મદદ કરી શકે છે.
પ્રશ્ન: મધ્ય પૂર્વમાં સંઘર્ષ શરુ થયાને લગભગ ચાર અઠવાડિયા થયા છે. તમને શું લાગે છે કે આ સંઘર્ષ કઈ દિશામાં જશે?
સલમાન ખુર્શીદ: સંઘર્ષ ઓછો થવાના કોઈ સ્પષ્ટ સંકેતો નથી અને બંને પક્ષો તેના લક્ષ્યોની નજીક પહોંચવાના કોઈ સંકેત નથી. આ ચિંતાજનક છે. મને નથી લાગતું કે તમામ પક્ષોનું સંયુક્ત વલણ છે. દરેકની પોતાની ચિંતા હોય છે. ઇરાન તરફથી જે પ્રતિક્રિયાઓ આવી રહી છે તે નિર્ણાયક નથી.
આ સંઘર્ષ ટૂંક સમયમાં સમાપ્ત થશે કે કેમ તેની આગાહી કરવી ખૂબ જ મુશ્કેલ છે. વિશ્વ અને ભારત બંનેને આ સંઘર્ષનો અંત લાવવાની જરૂર છે. મારી ચિંતા એ છે કે જો આ ઇરાનની તેલની આવક પર નિયંત્રણને મર્યાદિત કરવાનો પ્રયાસ હોય, તો તે વિશ્વ પર લાંબા ગાળાની અસરો કરી શકે છે.
પ્રશ્ન: સંઘર્ષની શરૂઆતથી, યુએસ વહીવટીતંત્ર અને રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ આગળના માર્ગ વિશે ખૂબ જ નાજુક સ્થિતિમાં છે. ઈરાનમાં અમેરિકી સેના તૈનાત કરવાની વાત થઈ રહી છે. આનું પરિણામ શું હોઈ શકે?
ખુર્શીદ : તે ખૂબ મુશ્કેલ હશે. સૌથી ખરાબ પરિસ્થિતિ એ હોઈ શકે છે કે જમીન પર સૈનિકોની તૈનાતી ખૂબ જ મર્યાદિત છે. પરંતુ આ ફક્ત ખાર્ગ ટાપુ પર કબજો કરવા અને ઇરાનનો ફ્યૂલ પુરવઠો બંધ કરવા સુધી મર્યાદિત હોઈ શકે છે. આ એકમાત્ર સંભવિત ઉપાય છે. પરંતુ યુ.એસ.માં જનમતમાં તેનું સમર્થન કરવું મુશ્કેલ બનશે. જોકે એ ના ભૂલો કે MAGA (મેક અમેરિકા ગ્રેટ અગેઇન) સમર્થકોમાં ટ્રમ્પનો ટેકો ઓછો થયો નથી. મને લાગે છે કે ટ્રમ્પ માટેનું સમર્થન દરેક જગ્યાએ ઘટી રહ્યું છે. જો તેઓ મધ્યસત્રની ચૂંટણીઓમાં ડેમોક્રેટ્સના આક્રમણથી બચવા માંગતા હોય, તો તેઓએ ફરીથી જાહેર જનમતને તેમની તરફેણમાં ફેરવવો પડશે.
સવાલ : સંઘર્ષની શરૂઆત અને આયતુલ્લાહ અલી ખામેનીની હત્યા થઈ ત્યારથી જ કોંગ્રેસ સતત કહી રહી છે કે ભારતે ઈરાન સાથે વિશ્વાસઘાત કર્યો છે. છેલ્લા ચાર અઠવાડિયામાં ભારતના આ વલણ વિશે તમે શું વિચારો છો?
ખુર્શીદ: મારી પાસે એવું માનવા માટે કારણ છે કે શત્રુતા શરૂ થયા બાદ ઈરાને ભારત પ્રત્યે કંઈક અંશે સકારાત્મક વલણ અપનાવ્યું છે. દુશ્મનાવટ શરૂ થાય તે પહેલાં મૂલ્યાંકન અલગ હોઈ શકે છે. ઈરાનની પ્રશંસા કરવી જોઈએ કે તેઓ જે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી રહ્યા છે, તે સમજવા માટે તૈયાર છે ભારતની ચિંતાઓ માત્ર ઈરાન સુધી મર્યાદિત નથી, ભારતે અન્ય શક્તિઓ સાથે પણ જોડાવું પડશે.
ઈરાન આશા રાખશે કે ભારત ઈરાનને ટેકો આપી રહ્યું છે, જેનો અમે સંકેત આપ્યો છે. મને લાગે છે કે સરકાર તરફથી પણ આવા જ સંકેતો આપ્યા હોવા જોઈએ. અમેરિકી દબાણ, ભારતમાં કૂકિંગ ગેસના ભાવને લઈને દબાણ વધી રહ્યું છે. મને નથી લાગતું કે આપણે આપણી ખામીઓ અથવા ભૂલો વિશે વિચારવું જોઈએ, ખાસ કરીને જે બન્યું છે તેના આધારે.
મને લાગે છે કે ભારતીય વિદેશ નીતિના દૃષ્ટિકોણથી તે લાંબા સમયથી અપેક્ષિત હતું. આપણે વિદેશ નીતિમાં પોતાની આધારભૂત સ્થિતિ ગુમાવી દીધી છે. કોંગ્રેસ માનતી હતી કે આ આધારભૂત શરતો સમયની કસોટી પર ખરી ઉતરી છે અને મજબૂત છે.
વિદેશ નીતિની દ્રષ્ટિએ આપણે સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર ન હતા. પહેલા પેલેસ્ટાઇનમાં જે થયું, પછી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંઘર્ષનો પહેલો રાઉન્ડ અને ત્યારબાદ અમેરિકા અને ઇઝરાયલ અને ઈરાન વચ્ચેના સંઘર્ષનો બીજો રાઉન્ડ. અમે તેના માટે તૈયાર ન હતા. તેથી મૌન એ આપણી અપૂરતી તૈયારીની નિશાની છે.
સવાલ : પાકિસ્તાન અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે મુખ્ય મધ્યસ્થી તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. વિદેશ મંત્રી એસ જયશંકરે કહ્યું છે કે ભારત કોઈ દલાલ નથી. આ મધ્યસ્થી અને ભારતીય નિવેદન અંગે તમારો અભિપ્રાય શું છે?
ખુર્શીદ: અમે ચોક્કસપણે એક ગુમાવી દીધી છે. આપણે આપણી જાતને વિશ્વ ગુરુ અને વિશ્વ મિત્ર તરીકે રજૂ કરી, જેને અન્ય રાષ્ટ્રો પણ માન્યતા આપે છે. અમે આપણી જાતને આર્થિક, રાજકીય અને લશ્કરી રીતે ઉભરતી શક્તિ તરીકે રજૂ કરી. અમને તેના કોઈ સંકેતો દેખાતા નથી. ભારતનો અવાજ, જે મૂલ્યોનો સાર હતો, તે લુપ્ત થઈ ગયો છે. ગાઝા હત્યાકાંડ સમયે, અમારો અવાજ સાંભળવામાં આવ્યો ન હતો અથવા અમે અમારો અવાજ સાંભળ્યો ન હતો. આ વખતે પણ અમારો અવાજ સાંભળવામાં આવ્યો નથી. તે દુ:ખદ છે.
પાકિસ્તાન જે કરી રહ્યું છે તેના વિશે આપણે જે ઇચ્છીએ તે કહી શકીએ છીએ. પરંતુ જ્યારે વિશ્વમાં કોઈ ભયંકર ઘટના બને છે, ત્યારે કોઈ પણ રાષ્ટ્રને પહેલ કરતા કોઈ રોકી શકતું નથી. પાકિસ્તાન દ્વારા આવી આપણું નારાજ થવું વાજબી છે. કારણ કે પાકિસ્તાન સાથેનો આપણો અનુભવ ખૂબ જ ખરાબ રહ્યો છે. જ્યારે પાકિસ્તાન આપણા મિત્ર દેશો સાથે વ્યવહાર કરી રહ્યું છે, ત્યારે આપણા મિત્ર દેશો સામે આપણી સ્થિતિ શું છે, તેઓ અમારા અભિપ્રાય વિશે શું વિચારે છે અને જો પાકિસ્તાન વચ્ચે આવે તો અમે તેમના અભિપ્રાયને કેટલી હદે પ્રભાવિત કરી શકીએ? આ આપણા માટે ચિંતાનો વિષય છે. ઓપરેશન સિંદૂર પછી, આપણે એક ચિંતાજનક પાસું જોયું છે જ્યાં અમેરિકા ભારતની નજીક હોવાનો દાવો કરે છે અને આપણા દુશ્મનો સાથે સંબંધો ધરાવે છે.
સવાલ : કોંગ્રેસ નેતૃત્વ અને લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધી સતત કહી રહ્યા છે કે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી કોમ્પ્રોમાઇઝ્ડ છે. શું તમે તેના વિશે વિસ્તૃત કરી શકો છો?
ખુર્શીદ: કંઈક ભયંકર થઈ રહ્યું છે. ભારત જે રીતે વર્તન કરી રહ્યું છે તેની પાછળનું કારણ અમને સ્પષ્ટ રીતે જણાવવામાં આવી રહ્યું નથી. અમે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથે જે વેપાર કરાર કર્યા છે તેનાથી અમે ખૂબ જ અસંતુષ્ટ છીએ. અમને સમજાતું નથી કે આ કરાર શું છે. અમે ભારતીય ખેડુતો અને ઉદ્યોગો પર તેની અસર વિશે ચિંતિત છીએ. તમારે તમારા લોકોને વિશ્વાસમાં લેવા પડશે.
સવાલ : સંસદમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નિવેદન વિશે તમારો અભિપ્રાય શું છે?
ખુર્શીદ: વડાપ્રધાનનું નિવેદન તો હતું પરંતુ અમારા જેવા લોકો જે વિદેશ બાબતોથી પરિચિત છે તેમને પણ કંઇ ખબર નથી. અમને ખબર નથી કે ભારતનું વલણ શું છે. જો હું વિદેશ જઈશ અને કોઈ મને પૂછે કે ભારતનું વલણ શું છે, તો મને પણ ખબર નહીં પડે. મને લાગે છે કે ઇઝરાયલ અને ઈરાન બંનેએ ભારત પ્રત્યે ઘણી સમજણ અને સદ્ભાવના દર્શાવી છે. આપણે ભાગ્યશાળી છીએ કે આ સંઘર્ષ છતાં ભારત કોઈ પણ રીતે દબાઈ રહ્યું નથી. આ ખૂબ જ સારી વાત છે. પરંતુ તે આ સરકારના કોઈ વિશેષ કાર્યને કારણે નથી. આ ભારતનો પોતાનો સ્વભાવ છે.
જો આપણે સમજદારીપૂર્વક આગળ નહીં વધીએ તો આપણી બધી સદ્ભાવના વેડફાઈ જશે. ઇરાન, આરબ વિશ્વ અને તાજેતરના વર્ષોમાં ઇઝરાયલ સાથે દાયકાઓથી જે બધું બનાવવામાં આવ્યું છે. આપણે આ સંઘર્ષમાં સામેલ તમામ પક્ષો સાથે જોડાયેલા રહેવું પડશે. આપણે પક્ષ લઈ શકતા નથી, પરંતુ આપણા મિત્રોને કહેવાની હિંમત અને શક્તિ હોવી જોઈએ કે તેઓ કંઈક વાતે ખોટા છે. મને લાગે છે કે રશિયા અને ચીન સાથેના સંબંધો સુધારવા માટે આપણા માટે આ એક મહત્વપૂર્ણ સમય છે. તે બે મહત્વપૂર્ણ પરિબળો છે અને જો આપણે પણ મજબૂત બનવા માંગતા હોઈએ, તો આપણે તેમની સાથે આપણા નિયમિત સંવાદ કરતાં વધુ અર્થપૂર્ણ રીતે વાતચીત કરવી પડશે.
