Maharashtra Muslim Reservation: મહારાષ્ટ્ર સરકારે તાજેતરમાં 2014 માં લાગુ કરાયેલ મુસ્લિમ અનામત માટેના અંતિમ વહીવટી માળખાને ઔપચારિક રીતે પાછું ખેંચી લીધું છે. આનો અર્થ એ છે કે આ અનામતને લગતી કાનૂની અને નીતિગત લડાઈ ફરી એકવાર સામે આવી છે.
મુસ્લિમ અનામત નીતિ શા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી?
મુસ્લિમ અનામત નીતિના મૂળ 2000 ના દાયકાના અભ્યાસો અને અહેવાલોમાં છે જેણે મુસ્લિમોના સામાજિક-આર્થિક અને શૈક્ષણિક પછાતપણાને પ્રકાશિત કર્યો હતો. 2006 ના સચ્ચર સમિતિના અહેવાલમાં જાણવા મળ્યું હતું કે ભારતમાં મુસ્લિમો શિક્ષણ અને આર્થિક સ્થિતિની દ્રષ્ટિએ અન્ય સમુદાયો કરતા પાછળ છે.
મહારાષ્ટ્રમાં પણ, ડૉ. મહમૂદ-ઉર-રહેમાનના નેતૃત્વ હેઠળ રાજ્ય સરકાર દ્વારા રચાયેલી સમિતિએ મુસ્લિમોમાં શિક્ષણનો અભાવ, સરકારી સેવાઓમાં ઓછું પ્રતિનિધિત્વ અને ઉચ્ચ શાળા છોડી દેવાનો દર જેવી સમસ્યાઓ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.
આ તારણોના આધારે, કોંગ્રેસ-એનસીપી સરકારે 2014 ની વિધાનસભા ચૂંટણીના થોડા મહિના પહેલા બે મહત્વપૂર્ણ વટહુકમ બહાર પાડ્યા: મહારાષ્ટ્રમાં મરાઠા સમુદાય માટે 16% અનામત – “શૈક્ષણિક અને સામાજિક રીતે પછાત વર્ગ” શ્રેણીમાં.
૫૦ ચોક્કસ મુસ્લિમ જાતિઓ માટે 5% અનામત – નવી “વિશેષ પછાત વર્ગ A” શ્રેણીમાં. આ અનામત સમગ્ર મુસ્લિમ સમુદાય માટે ન હતી, પરંતુ ફક્ત સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત જાતિઓ માટે હતી.
આ અનામત પછી, રાજ્યમાં કુલ અનામત ટકાવારી ૫૨% થી વધીને ૫૭% થઈ ગઈ. જો મરાઠા અનામતનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવે, તો કુલ 68% સુધી પહોંચે છે.
કોણ કોર્ટમાં પડકાર લાવ્યો?
આ વટહુકમોને સંજીત શુક્લા વિરુદ્ધ મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય કેસમાં પડકારવામાં આવ્યા હતા. અરજદારોએ દાવો કર્યો હતો કે નવા અનામત ૫૦% મર્યાદા (સુપ્રીમ કોર્ટના ઇન્દ્ર સાહની વિરુદ્ધ ભારત સંઘના નિર્ણયમાં નિર્ધારિત) કરતાં વધી ગયા છે. મુસ્લિમ અનામત ધર્મના આધારે ભેદભાવનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
રાજ્ય પાસે આ વર્ગીકરણને સમર્થન આપવા માટે પૂરતા ડેટાનો અભાવ છે. બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં ચીફ જસ્ટિસ મોહિત એસ. શાહ અને જસ્ટિસ એમ.એસ. સોનાકની ડિવિઝન બેન્ચ સમક્ષ આ કેસની સુનાવણી થઈ હતી. ૧૪ નવેમ્બર, ૨૦૧૪ ના રોજ, કોર્ટે વચગાળાનો આદેશ પસાર કર્યો.
શું હાઈકોર્ટે મુસ્લિમ સમુદાયોને પછાત ગણાવ્યા હતા?
કોર્ટે મરાઠા અનામતને નકારી કાઢી, પરંતુ 50 મુસ્લિમ સમુદાયો માટે 5% અનામતને મંજૂરી આપી. વચગાળાના આદેશમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે આ મુસ્લિમ જૂથોને સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત ગણી શકાય. કોર્ટે સચ્ચર સમિતિના અહેવાલ, ન્યાયાધીશ રંગનાથ મિશ્રા સમિતિના અહેવાલ, મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય લઘુમતી પંચના અહેવાલ અને ડૉ. મહમૂદ-ઉર-રહેમાનના અભ્યાસ જૂથના અહેવાલ પર આધાર રાખ્યો હતો. કોર્ટે એ પણ નોંધ્યું હતું કે મુસ્લિમ સમુદાયનું શૈક્ષણિક સ્તર ખૂબ જ ઓછું છે અને ડ્રોપઆઉટ દર ઊંચો છે.
શું આ અનામત ધર્મ પર આધારિત હતી?
કોર્ટે તેને ધર્મ પર આધારિત ભેદભાવ માન્યો ન હતો. તેણે સ્પષ્ટ કર્યું કે તે ફક્ત 50 ચોક્કસ પછાત મુસ્લિમ જાતિઓ માટે હતું, સમગ્ર મુસ્લિમ સમુદાય માટે નહીં. કોર્ટે કહ્યું: “વટહુકમ સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે અનામત ફક્ત 50 ચોક્કસ સમુદાયો માટે છે, સમગ્ર મુસ્લિમ સમુદાય માટે નહીં.” તેમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું હતું કે રાજ્યએ આ જાતિઓના પછાતપણાને સાબિત કરવા માટે સચોટ ડેટાનો ઉપયોગ કર્યો હતો, અને તેથી, બંધારણના અનુચ્છેદ 15(1) અને 16(2) નું કોઈ ઉલ્લંઘન થયું નથી.
50% મર્યાદા હોવા છતાં મુસ્લિમ અનામત કેમ આપવામાં આવ્યું?
ઇન્દ્ર સાહની કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું હતું કે અનામત સામાન્ય રીતે 50% થી વધુ ન હોવી જોઈએ. જોકે, બોમ્બે હાઇકોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે ખાસ પરિસ્થિતિઓમાં શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં આ મર્યાદા ઓળંગી શકાય છે. કોર્ટે કહ્યું: “મુસ્લિમ યુવાનોને મુખ્ય પ્રવાહના શિક્ષણમાં લાવવાની જરૂર છે.”
તેથી, રાજ્ય સંચાલિત અને સહાયિત શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં 5% મુસ્લિમ અનામતને અસ્થાયી રૂપે મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.
સરકારી નોકરીઓમાં મુસ્લિમ અનામત શા માટે અવરોધિત કરવામાં આવ્યું હતું?
સરકારી નોકરીઓમાં 50% મર્યાદાનું કોર્ટે કડક પાલન કર્યું. મહારાષ્ટ્રમાં પહેલાથી જ કુલ 52% અનામત હતું. બીજા 5% ઉમેરવાથી 50% મર્યાદાનો ભંગ થયો હોત. આ કારણોસર, ખાનગી બિન-સહાયિત શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં પણ આ અનામત બંધ કરવામાં આવી હતી.
શું આ અનામત લાગુ કરવામાં આવી હતી?
વચનને કાયમી કાયદામાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવ્યું ન હતું. 23 ડિસેમ્બર, 2014 ના રોજ ભાજપ સરકારે રાજ્યમાં સત્તા સંભાળી ત્યારે તે સમાપ્ત થઈ ગયું. મરાઠા અનામત અંગે કાનૂની લડાઈ ચાલુ રહી, પરંતુ મુસ્લિમ અનામત જાળવવા માટે કોઈ કાયદાકીય પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો ન હતો. પરિણામે, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં 5% મુસ્લિમ અનામત નાબૂદ કરવામાં આવ્યું, અને વટહુકમ હેઠળ જારી કરાયેલા સરકારી આદેશો બિનઅસરકારક બન્યા.
આ પણ વાંચોઃ- ‘AI આપણા જીવનનો સૌથી મોટો બદલાવ…’ ગૂગલના CEO સુંદર પિચાઈની જાહેરાત- ભારત AI માં ‘અસાધારણ પ્રવાસે’
આમ, મહારાષ્ટ્રમાં મુસ્લિમ અનામતની સમગ્ર વાર્તામાં ઘણા પાસાઓ શામેલ છે: સામાજિક-આર્થિક પછાતપણું, કોર્ટના નિર્ણયો, ધર્મ આધારિત વિવાદો અને કાનૂની કાર્યવાહી. આ મુદ્દો શિક્ષણ અને રોજગારમાં લઘુમતી સમુદાયોની સ્થિતિ સુધારવાના પ્રયાસો સાથે જોડાયેલો હતો, પરંતુ રાજકીય અને કાનૂની કારણોસર, તે કાયમી દરજ્જો પ્રાપ્ત કરી શક્યો નહીં.
કોંગ્રેસના મુંબઈ એકમના પ્રમુખ વર્ષા ગાયકવાડે જણાવ્યું હતું કે મુસ્લિમો માટે પાંચ ટકા અનામત રદ કરવાનો મહારાષ્ટ્ર સરકારનો નિર્ણય “લોકશાહી માટે હાનિકારક” છે અને સમુદાયને મુખ્ય પ્રવાહથી દૂર કરશે.
