આંકડા બોલે છે: લોકસભા સ્પીકર હોય કે સરકાર, આઝાદ ભારતે કેટલા જોયા અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ

દેશના રાજકીય પક્ષોએ સમયાંતરે અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવનો ઉપયોગ કર્યો છે. ક્યારેક સરકાર તોડવા માટે, ક્યારેક વડા પ્રધાન પ્રત્યે નારાજગી વ્યક્ત કરવા માટે અને ક્યારેક લોકસભા સ્પીકર સામે કાર્યવાહીની માંગણી કરવા માટે. સ્વતંત્ર ભારતના સંસદીય ઇતિહાસમાં આવા અનેક પ્રસંગો બન્યા છે. જોકે આંકડા દર્શાવે છે કે અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવો રજૂ કરવામાં આવે છે અને ચર્ચા કરવામાં આવે છે પરંતુ ખૂબ જ ઓછા લોકો તેમના ઉદ્દેશ્યો પ્રાપ્ત કરવામાં સફળ થાય છે.

હાલમાં લોકસભા સ્પીકર ઓમ બિરલા સામે અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ લાવવામાં આવ્યો છે. વિપક્ષનો આરોપ છે કે તેઓ ગૃહ ચલાવવામાં પક્ષપાતી કરી રહ્યા છે અને વિપક્ષી સાંસદોને બોલવાની પૂરતી તકો આપતા નથી. લોકસભાના ઇતિહાસ પર નજર નાખતા જાણવા મળે છે કે આવા પ્રસ્તાવો પહેલા પણ સ્પીકર સામે લાવવામાં આવ્યા છે.

લોકસભા સ્પીકર સામે ક્યારે પ્રસ્તાવો લાવવામાં આવ્યા છે?

આવો પહેલો પ્રસ્તાવ 18 ડિસેમ્બર, 1954 ના રોજ તત્કાલીન લોકસભા સ્પીકર જી.વી. માવલંકર સામે લાવવામાં આવ્યો હતો. સમાજવાદી પક્ષના સાંસદ વિઘ્નેશ્વર મિસિરે આરોપ લગાવ્યો કે સ્પીકર નિષ્પક્ષ નથી અને વિપક્ષને તેના અધિકારોનો ઉપયોગ કરવાની તક આપી રહ્યા નથી. ચર્ચા દરમિયાન ઘણા વિપક્ષી નેતાઓએ મુલતવી પ્રસ્તાવ સ્વીકારવામાં ન આવવા પર સવાલ ઉઠાવ્યા. તે સમયે વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુએ સ્પીકરના બચાવમાં કહ્યું કે બ્રિટિશ હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં એક વર્ષમાં ફક્ત એક કે બે મુલતવી પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવે છે, જ્યારે લોકસભામાં એક જ દિવસમાં ત્રણ નોટિસ આપવામાં આવી રહી છે. નેહરુએ કહ્યું કે મુલતવી પ્રસ્તાવ એક મહત્વપૂર્ણ અધિકાર છે પરંતુ તેનો દુરુપયોગ તેની ગરિમાને ઘટાડે છે. લગભગ બે કલાકની ચર્ચા પછી માવલંકર વિરુદ્ધ પ્રસ્તાવ ફગાવી દેવામાં આવ્યો હતો.

બીજી વખત 24 નવેમ્બર, 1966 ના રોજ સમાજવાદી નેતા મધુ લિમયેએ સ્પીકર સરદાર હુકુમ સિંહ વિરુદ્ધ પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો. જોકે સાંસદો પાસે જરૂરી 50 સભ્યોના સમર્થનનો અભાવ હોવાથી આ પ્રસ્તાવ ફગાવી દેવામાં આવ્યો હતો.

ગુજરાત સરકારની મહત્ત્વપૂર્ણ યોજના: વાહન ખરીદવા માટે ₹5 લાખથી ₹20 લાખ સુધીની લોન પર 6% વ્યાજ સહાય…

ત્રીજી વખત 15 એપ્રિલ, 1987 ના રોજ સ્પીકર બલરામ જાખડને હટાવવા માટે પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રસ્તાવ સીપીઆઈ(એમ) ના સાંસદ સોમનાથ ચેટર્જી દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, જેઓ તે સમયે ગૃહનું અધ્યક્ષપદ સંભાળી રહ્યા હતા. ડેપ્યુટી સ્પીકર થંબી દુરાઈ અધ્યક્ષપદ સંભાળી રહ્યા હતા. જોકે સમર્થનના અભાવે આ પ્રસ્તાવ પણ ફગાવી દેવામાં આવ્યો હતો.

લોકસભાના અધ્યક્ષો સામે લાવવામાં આવેલા અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવોની સંખ્યાથી આપણે પહેલાથી જ પરિચિત છીએ પરંતુ જ્યારે વિવિધ વડા પ્રધાનોની વાત આવે છે, ત્યારે આંકડા વધુ સ્પષ્ટ ચિત્ર દર્શાવે છે. સ્વતંત્ર ભારતમાં 27 અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવો જોવા મળ્યા છે પરંતુ બહુ ઓછા સફળ થયા છે.

દેશના વડા પ્રધાનો પણ આ પ્રસ્તાવોથી બાકાત રહ્યા નથી.

વડા પ્રધાનો સામે અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવની વાત કરીએ તો સ્વતંત્ર ભારતમાં પહેલો અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ 1963માં જવાહરલાલ નહેરુ સામે લાવવામાં આવ્યો હતો. 1962ના ભારત-ચીન યુદ્ધ પછી સરકારની ટીકા વધુ તીવ્ર બની હતી. ઓગસ્ટ 1963માં આચાર્ય જે.બી. કૃપાલાણીએ આ પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો, જેને 62 મતો પક્ષમાં અને 347 મતો વિરોધમાં મળ્યા. આ પ્રસ્તાવ ફગાવી દેવામાં આવ્યો હતો.

ત્યારબાદ ઘણા વડા પ્રધાનોએ અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવનો સામનો કર્યો. વિપક્ષે આ હથિયારનો ઉપયોગ ઘણા વડા પ્રધાનો સામે કર્યો, જેમાં ઇન્દિરા ગાંધી, લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી, રાજીવ ગાંધી, પી.વી. નરસિમ્હા રાવ, મોરારજી દેસાઈ, અટલ બિહારી વાજપેયી અને મનમોહન સિંહનો સમાવેશ થાય છે. ઇન્દિરા ગાંધી વિરૂદ્ધ સૌથી વધુ 15 વખત અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવનો  લાવવામાં આવ્યા પરંતુ કોઈ પણ સફળ રહ્યા નહીં.

ગુજરાતમાં આમ આદમી પાર્ટીને મોટો ઝટકો, રાજુભાઈ કરપડાનું રાજીનામું

મોરારજી દેસાઈનો કેસ અલગ હતો. 1979માં તેમની સરકાર સામે અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ પર લાંબી ચર્ચા થઈ પરંતુ તેમણે મતદાન પહેલાં રાજીનામું આપી દીધું. 1997માં એચ.ડી. દેવગૌડાની સરકારે વિશ્વાસ મત ગુમાવ્યો. 10 મહિના જૂની સરકાર પડી ગઈ કારણ કે 292 સાંસદોએ તેમની વિરુદ્ધ મતદાન કર્યું. 1998માં અટલ બિહારી વાજપેયીની સરકાર માત્ર એક મતથી પડી ગઈ, જે ભારતીય સંસદીય ઇતિહાસની સૌથી નાટકીય ઘટનાઓમાંની એક માનવામાં આવે છે.

2018માં નરેન્દ્ર મોદી સરકાર સામે પણ અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ લાવવામાં આવ્યો હતો. તે સમયે 330 સાંસદોએ પ્રસ્તાવના વિરોધમાં મતદાન કર્યું હતું, જ્યારે 135 સાંસદોએ તેમને ટેકો આપ્યો હતો. પ્રસ્તાવને ફગાવી દેવામાં આવ્યો હતો અને સરકારે પોતાની બહુમતી સાબિત કરી હતી. તેવી જ રીતે 2023માં મણિપુર હિંસા પર મોદી સરકારને અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. જોકે વિપક્ષ હારી ગયો, 325 મતો તરફેણમાં અને માત્ર 126 મતો વિરુદ્ધ હતા.

ઇતિહાસ બતાવે છે કે અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ લોકશાહીમાં એક મહત્વપૂર્ણ સાધન છે. તે સરકાર અને ગૃહને જવાબદાર બનાવે છે પરંતુ આંકડા એ પણ દર્શાવે છે કે તે ભાગ્યે જ કોઈ સરકાર અથવા પદ પર રહેલા વ્યક્તિને દૂર કરવામાં સફળ રહ્યું છે.

સ્પીકરને પદ પરથી કેવી રીતે દૂર કરવામાં આવે છે?

એ પણ સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે કે સરકાર અથવા સ્પીકરને ફક્ત એક જટિલ પ્રક્રિયાને અનુસરીને જ પદ પરથી દૂર કરી શકાય છે. લોકસભા સ્પીકરની વાત કરીએ તો બંધારણના અનુચ્છેદ 94C મુજબ, લોકસભામાં બહુમતી દ્વારા પસાર કરાયેલા ઠરાવ દ્વારા સ્પીકરને પદ પરથી દૂર કરી શકાય છે. અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ ફક્ત લોકસભાના સક્રિય સભ્ય દ્વારા જ લાવી શકાય છે. પ્રસ્તાવની સૂચના દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા અને ચર્ચા માટેનો સમય લોકસભાના નિયમોમાં દર્શાવેલ છે. નોટિસનો સમયગાળો 14 દિવસનો છે, અને નોટિસને ઓછામાં ઓછા 50 સભ્યોનું સમર્થન હોવું જોઈએ.

રાહુલ ગાંધીએ કહ્યું – અમેરિકા સાથે ટ્રેડ ડીલમાં ભારતના હિત વેચવામાં આવ્યા

સરકારને સત્તા પરથી દૂર કરવાનો નિયમ?

સરકાર સામે અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ અંગે બંધારણના અનુચ્છેદ 75(3) સ્પષ્ટ કરે છે કે મંત્રી પરિષદ લોકસભા પ્રત્યે સામૂહિક રીતે જવાબદાર છે. લોકસભાનો કોઈપણ સભ્ય જેને અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ માટે 50 સાંસદોનું સમર્થન મળે છે તે કોઈપણ સમયે મંત્રી પરિષદ સામે અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ લાવી શકે છે. અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવની નોટિસ મંજૂર થયા પછી સંસદમાં તેની ચર્ચા થાય છે. અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવને ટેકો આપતા સાંસદો સરકારની ખામીઓ પર પ્રકાશ પાડે છે, અને ટ્રેઝરી બેન્ચ ઉઠાવવામાં આવેલા મુદ્દાઓ પર પ્રતિક્રિયા આપે છે.

લોકસભામાં અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવની ચર્ચા થયા પછી તેના પર મતદાન કરવામાં આવે છે. જો લોકસભાના મોટાભાગના સભ્યો સરકારની તરફેણમાં મતદાન કરે છે, તો સરકાર જીતી જાય છે અને સત્તામાં રહે છે. તેનાથી વિપરીત જો મોટાભાગના સાંસદો અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવના સમર્થનમાં મતદાન કરે છે તો સરકાર પડી જાય છે.